IT
SQ
ENPlava, Gucia, Hoti, Gruda dhe Tuzi: kufijtë e kontestuar
Nga Kongresi i Berlinit te Luftërat Ballkanike: si pesë vendbanime të kufirit verior shqiptar u gjendën në qendër të vendimeve diplomatike, qëndresës së armatosur dhe përcaktimit të kufijve gjatë një periudhe prej gati gjysmë shekulli.
Më 22 prill 1880, trupat osmane u tërhoqën nga disa pozicione kufitare që duhej t'i kalonin Malit të Zi. Para se të mbërrinin malazezët, ato pozicione i zunë shqiptarë të armatosur. Kështu dështoi një marrëveshje e negociuar në Kostandinopojë dhe e miratuar nga Fuqitë e Mëdha: një kufi i hedhur në hartë ishte ndalur sërish përballë qëndresës së njerëzve që jetonin në ato troje. [2]
Mosmarrëveshja kishte nisur dy vjet më parë. Në Berlin, më 1878, Plava dhe Gucia, në brendësi të krahinës malore, i ishin caktuar Malit të Zi, por dorëzimi i tyre nuk ishte realizuar. Hoti dhe Gruda, bashkësi të Malësisë në veri të Shkodrës, kishin mbetur jashtë kufirit të ri malazez; në vitin 1880 ato do të përfshiheshin në një projekt kompensimi territorial. Tuzi kishte një pozitë tjetër: qendër tregtare dhe pikëmbështetje ushtarake në fushën midis Podgoricës dhe Liqenit të Shkodrës, ai do të merrte rëndësi vendimtare në ngjarjet e viteve 1911–1913.
Për të kuptuar pse kriza u zhvendos më në fund në bregdetin e Ulqinit, duhet të ndjekim fillimisht luginat e Plavës dhe të Gucisë, pastaj rrjedhën e Cijevnës, që shqiptarët e quajnë Cem, deri në Hot, Grudë dhe Tuz. Të pesë këto vende u përfshinë në të njëjtën mosmarrëveshje, por nuk patën të njëjtin fat.
Berlini, 1878: çfarë përcaktonte vërtet traktati
Më 13 korrik 1878, Fuqitë e Mëdha europiane mbyllën punimet e Kongresit të Berlinit, të mbledhur për të rishikuar ekuilibrat në Ballkan pas luftës ruso-osmane. Neni XXVI njihte pavarësinë e Malit të Zi, ndërsa neni XXVIII përcaktonte kufijtë e rinj të tij. Nga njëra anë, principata fitonte territore; nga ana tjetër, Porta e Lartë ruante toka që vazhdonin të bënin pjesë në administratën osmane. [1]
Formulimi i nenit XXVIII meriton vëmendje. Pasi ndiqte vargmalet ndërmjet pellgjeve të Limit, Drinit dhe Cijevnës, vija kufitare zbriste drejt fushës së Podgoricës dhe vijonte në drejtim të Plavnicës, duke i lënë trevat e Kelmendit, të Grudës dhe të Hotit në atë që teksti në anglisht e quante «Albania». Ky ishte një përcaktim gjeografik dhe etnografik: më 1878 nuk ekzistonte ende një shtet shqiptar i pavarur dhe këto krahina mbeteshin nën sovranitetin osman. Pra, traktati nuk ia caktoi Malit të Zi Hotin dhe Grudën së bashku me Plavën dhe Gucinë. Dorëzimi i mundshëm i tyre u propozua më vonë. [1]
Megjithatë, një hartë kufitare tregon vetëm një pjesë të problemit. Në Plavë dhe Guci ndërthureshin interesat e qeverisë malazeze, të nëpunësve osmanë, të bashkësive vendase dhe të Lidhjes së Prizrenit, të themeluar në qershor 1878. Lidhja përfshinte rryma dhe synime që nuk përputheshin gjithmonë, por mbrojtja e trevave të banuara nga shqiptarët kundër vendimeve territoriale ndërkombëtare u bë një nga fushat kryesore të veprimtarisë së saj. As Porta, as kancelaritë europiane nuk mund ta shpërfillnin peshën gjithnjë e më të madhe të kësaj lëvizjeje.
Plava dhe Gucia: dorëzimi që nuk u realizua
Plava (Plav) dhe Gucia (Gusinje) ndodheshin mes vargmaleve dhe rrugëve që lidhnin krahinën e Limit me Kosovën dhe Malësinë. Nuk bëhej fjalë për dy pika të izoluara në hartë: kontrolli i luginave mundësonte mbikëqyrjen e kalimeve malore, të lidhjeve tregtare dhe të kullotave. Prandaj, vendimi i Berlinit për t'i kaluar këto territore Malit të Zi kishte pasoja të menjëhershme politike dhe ekonomike.
Qëndresa u organizua nga prijës vendas dhe nga forca të lidhura me Lidhjen e Prizrenit. Ndër figurat që përmend historiografia është Ali Pashë Gucia, i njohur edhe si Ali Pashë Shabanagaj, emri i të cilit nuk duhet ngatërruar me atë të Ali Pashë Tepelenës, protagonist i një periudhe tjetër të historisë osmane. Për qeverinë e princit Nikola Petrović-Njegoš në Cetinje, zbatimi i traktatit përbënte një të drejtë të njohur ndërkombëtarisht. Për bashkësitë që e kundërshtonin, ai nënkuptonte kalimin nën një pushtet që nuk e kishin zgjedhur dhe të cilit shumë prej tyre nuk kishin ndër mend t'i nënshtroheshin. [3] [4]
Tensionet shpërthyen në luftime. Më 4 dhjetor 1879, pranë Nokšićit, trupat malazeze të drejtuara nga Marko Miljanov u përballën me forcat që mbronin hyrjen drejt Plavës dhe Gucisë dhe pësuan disfatë. Një përplasje tjetër ndodhi pranë Murinës më 7–8 janar 1880. Rrëfimet për betejat nuk përputhen gjithmonë për numrin e luftëtarëve dhe të të vrarëve; vendimtar është një fakt tjetër: caktimi diplomatik i këtyre dy vendeve nuk u pasua nga pushtimi i tyre prej Malit të Zi. [3]
Kriza vuri në vështirësi edhe Perandorinë Osmane. Përfaqësuesit e saj vazhdonin t'u deklaronin Fuqive të Mëdha se synonin ta respektonin traktatin, por marrëdhënia ndërmjet autoriteteve perandorake dhe mobilizimit shqiptar mbetej e paqartë. Disa qarqe osmane e shfrytëzuan qëndresën vendase për të vonuar një dorëzim që nuk e dëshironin. Megjithatë, do të ishte thjeshtëzim ta shihnim gjithë lëvizjen si një mjet të Kostandinopojës: Lidhja kishte shfaqur tashmë aspirata politike që shkonin përtej mbrojtjes së interesave të Portës dhe që më vonë do ta përplasnin me të.
Lidhja e Prizrenit, përtej ndarjeve fetare
Edhe përbërja e forcave të qëndresës na ndihmon të kuptojmë pse kjo çështje ishte më e ndërlikuar nga sa dukej prej kryeqyteteve europiane. Plava dhe Gucia kishin bashkësi të rëndësishme myslimane; Hoti dhe Gruda ishin treva të Malësisë me një prani të fortë katolike. Pavarësisht këtij dallimi, kundërshtimi i kalimit të tokave te Mali i Zi nxiti afrime që kapërcenin përkatësitë fetare.
Historiani Noel Malcolm, duke analizuar raportet diplomatike britanike, ka treguar se disa diplomatë e kishin të vështirë ta pranonin bashkëpunimin politik ndërmjet shqiptarëve myslimanë dhe katolikë. Konsulli britanik në Shkodër, William Kirby Green, fillimisht prirej ta shihte Lidhjen si një organizim kryesisht mysliman, të lidhur me qeverinë osmane. Megjithatë, në raportet e veta të vitit 1880, ai u detyrua të pranonte si bashkëpunimin ndërmjet bashkësive, ashtu edhe ndjenjat kundërosmane të pranishme edhe në mjediset katolike. Dokumentacioni nuk na lejon të përfytyrojmë një front gjithmonë të bashkuar, por as ta ndajmë popullsinë në mënyrë të ngurtë sipas fesë. [4]
Për Austro-Hungarinë, e cila kishte interesa të veçanta diplomatike dhe fetare lidhur me katolikët e Shqipërisë së Veriut, mundësia e përfshirjes së tyre në Malin e Zi ngrinte shqetësime të posaçme. Italia e ndiqte me vëmendje të njëjtën zonë për shkak të ndikimit të saj në Adriatik. Rusia e kishte mbështetur tradicionalisht principatën malazeze, ndërsa Londra kërkonte një zgjidhje që ta pengonte përshkallëzimin e krizës. Fuqitë e Mëdha pajtoheshin për nevojën që të ruhej autoriteti i rendit të vendosur në Berlin, por jo domosdoshmërisht për mënyrën se si duhej arritur kjo.
Kompromisi i Cortit: të ndryshoheshin territoret, jo problemi
Në fillim të vitit 1880, vëmendja diplomatike u zhvendos nga luginat e Plavës dhe Gucisë drejt kodrave dhe fushës në lindje të Podgoricës. Konti Luigi Corti, ambasadori italian në Kostandinopojë, u përpoq të arrinte një kompensim territorial: Plava dhe Gucia t'i mbeteshin Perandorisë Osmane, ndërsa Malit të Zi t'i jepeshin toka të tjera. Diplomati malazez Gavro Vuković mori pjesë në bisedime, ndërsa princi Nikola kërkonte një kufi që do t'i siguronte mbrojtje kryeqytetit dhe territorit të zgjeruar së fundmi të principatës së tij. [3]
Në propozimet e ndryshme përfshiheshin e ashtuquajtura Kučka Krajina, rrjedha e Cijevnës dhe pjesë të trevave të Grudës, Hotit e, në disa variante të negociatave, edhe të Kastratit. Nuk bëhej fjalë thjesht për zëvendësimin e dy qyteteve me dy fshatra. Po negociohej një brez fushor e malor, i rëndësishëm për lidhjet drejt Tuzit e Shkodrës dhe për marrëdhëniet ndërmjet kullotave, vendbanimeve dhe tregjeve. Përmasat e kërkesave ndryshuan disa herë, ndaj nuk do të ishte e saktë që të gjitha projektet të paraqiteshin sikur përbënin një marrëveshje të vetme, tashmë të përcaktuar. [3]
Më 12 prill 1880, në Kostandinopojë, ministri osman Savas Pasha dhe Gavro Vuković nënshkruan një memorandum për kompensimin territorial. Më 18 prill, një protokoll i ambasadorëve të Fuqive të Mëdha miratoi ndryshimin e përcaktimeve të vitit 1878. Ky ishte i ashtuquajturi kompromis i Cortit. Marrëveshjet parashikonin tërheqjen e trupave osmane nga pozicionet përkatëse dhe marrjen e tyre më pas nën kontrollin malazez. [2] [3]
Bashkësitë e përfshira nuk ishin pyetur. Vija e re kufitare prekte tokat e punuara, kullotat, rrugët tregtare dhe autoritetin tradicional të grupeve vendase. Për të dërguarit europianë bëhej fjalë për të zëvendësuar një dorëzim të pazbatueshëm me një tjetër; për Hotin dhe Grudën, përkundrazi, çështja ishte t'i kundërviheshin përfshirjes në një shtet, nënshtetas të të cilit nuk kishin kërkuar të bëheshin.
22 prilli: kufiri që u ndal në terren
Kompromisi dështoi brenda pak orësh. Më 22 prill 1880, trupat osmane lanë disa nga pozicionet që duhej të dorëzoheshin, por ato u zunë nga forcat shqiptare përpara se malazezët të mund t'i merrnin në zotërim. Sipas rrëfimit të Darko Bakićit, të mbështetur edhe në dokumente diplomatike malazeze, komandanti Ilija Plamenac e mori shumë vonë njoftimin për tërheqjen: kur njësitë malazeze mbërritën në pikat e para, gjetën aty një qëndresë të armatosur dhe u tërhoqën me urdhër që të shmangej një betejë tjetër. [2] [3]
Konfirmimi më domethënës vjen nga një burim zyrtar britanik. Në Dhomën e Komuneve, më 21 maj 1880, nënsekretari i Punëve të Jashtme Charles Dilke shpjegoi se marrëveshja e 12 prillit dhe protokolli i 18 prillit ishin lidhur, se pozicionet ishin zbrazur nga osmanët dhe se ato ishin zënë nga forcat shqiptare përpara mbërritjes së malazezëve. Ky dallim është thelbësor: kompromisi ekzistoi në planin juridik e diplomatik, por nuk u shndërrua në një kalim real dhe të qëndrueshëm të territoreve të Hotit dhe Grudës. [2]
Sa i përket qëndrimit të Portës, burimet duhen lexuar me kujdes. Bakić u jep rol vendimtar manovrave osmane dhe rivaliteteve ndërmjet Fuqive të Mëdha; studimet mbi Lidhjen, përkundrazi, theksojnë aftësinë e bashkësive shqiptare për t'u mobilizuar në mënyrë të pavarur. Të dyja shpjegimet mund të kenë vepruar njëkohësisht, por nuk janë e njëjta gjë. Një vonesë në komunikimet ushtarake mund të ketë ndihmuar në dështimin e operacionit; më vete, ajo nuk mjafton për të shpjeguar pse mijëra njerëz e kundërshtonin ndryshimin e sovranitetit.
Nga Plava dhe Gucia në Ulqin
Pas dështimit edhe të kompromisit të vitit 1880, Fuqitë e Mëdha kërkuan një kompensim në bregdetin e Adriatikut. U përzgjodh Ulqini (Ulcinj), kalimi i të cilit te Mali i Zi u imponua në vjeshtën e po atij viti, pas qëndresash të reja dhe një demonstrimi ndërkombëtar detar. Etapat ushtarake dhe diplomatike të atij operacioni janë trajtuar në artikullin e mëparshëm; këtu ka rëndësi të kuptohet lidhja e tij me kufijtë e brendësisë: zgjidhja në bregdet erdhi sepse dorëzimi i Plavës, Gucisë, Hotit dhe Grudës kishte dështuar. [5] [6]
Tuzi, mes fushës dhe maleve
Tuzi (Tuz) nuk mund të futet në të njëjtën skemë me vendet e tjera, sikur të kishte qenë një territor i katërt i caktuar në Berlin e më pas i refuzuar. Rëndësia e tij buronte më tepër nga pozita gjeografike. Ai ndodhet në fushën që lidh Podgoricën me bregun lindor të Liqenit të Shkodrës dhe me rrugëdaljet malore të Malësisë. Tregjet, rrugët dhe kalimet nëpër Cijevnë e bënin Tuzin një nyjë lidhëse ndërmjet bashkësive kufitare.
Gjatë shekullit XIX, kjo qendër ishte pjesë e sistemit administrativ dhe ushtarak osman. Kompromisi i vitit 1880 përfshiu tokat përreth dhe lidhjet rrugore në fushë, por nuk solli ndryshimin e sovranitetit që kishin parashikuar diplomatët. Në vitet që pasuan, Tuzi mbeti një vend me rëndësi për marrëdhëniet ndërmjet popullsisë vendase, ushtrisë osmane, kryengritësve të Malësisë dhe autoriteteve malazeze.
Udhëtarja britanike Mary Edith Durham la një dëshmi të drejtpërdrejtë për Tuzin në librin e saj The Struggle for Scutari. Teksa rrëfente kryengritjen e malësorëve të vitit 1911, ajo shënoi se ndër kushtet e diskutuara me qeverinë osmane ishte emërimi në Tuz i një zyrtari vendas që fliste shqip, si edhe çështja e së drejtës për të mbajtur armë. Kjo çështje, në dukje administrative, nxirrte në pah thelbin e konfliktit: kush do të qeveriste, në cilën gjuhë dhe deri në ç'masë bashkësitë mund t'i ruanin zakonet e tyre? [7]
Malësia e vitit 1911 dhe lufta e vitit 1912
Pas revolucionit të Xhonturqve më 1908, shpresat fillestare për reforma ua lanë vendin tensioneve të reja. Në Malësi, kryengritja e vitit 1911 përfshiu, ndër të tjera, Hotin, Grudën, Kastratin, Shkrelin dhe Kelmendin. Prijësit vendas përpiqeshin të mbronin të drejtat e tyre tradicionale dhe autonominë; kërkesat politike ndërthureshin me nevoja konkrete, nga siguria e fshatrave te taksat, armët dhe përdorimi i shqipes në administratë. Ndër protagonistët që përmend Durham janë Ded Gjo Luli i Hotit dhe Sokol Baci i Grudës, të cilët nuk përfaqësonin domosdoshmërisht qëndrime të njëjta në çdo fazë të krizës. [7]
Një çast vendimtar ishte beteja e Deçiqit, më 6 prill 1911, e ndjekur nga Memorandumi i Greçës në qershorin e po atij viti. Në këtë dokument, prijësit kryengritës paraqitën kërkesa që shkonin përtej mbrojtjes së menjëhershme me armë: amnisti, njohjen e shqipes në administratë dhe në shkolla, garanci për autonominë vendore dhe kufizimin e abuzimeve fiskale e ushtarake. Kjo etapë tregon se Hoti dhe Gruda nuk ishin vetëm territore «të kontestuara», por edhe vatra të veprimit politik shqiptar, ku çështja e kufirit ndërthurej me atë të vetëqeverisjes. [7]
Durham përshkroi shtëpi të djegura, familje të detyruara të shpërnguleshin, fshatra në vështirësi dhe negociata të mundimshme. Ajo ishte pranë malësorëve dhe e përfshirë në fatin e tyre: faqet e saj janë të çmuara për të kuptuar përvojën e bashkësive, por duhen lexuar si dëshmia e një njeriu të angazhuar, jo si një procesverbal i paanshëm. Ndërkohë, qëndresa ndaj sundimit osman nuk nënkuptonte automatikisht dëshirën për t'u bërë pjesë e Malit të Zi. Përputhja e përkohshme e interesave kundër Kostandinopojës mund të merrte fund sapo shtrohej çështja e fatit politik të trevave kryengritëse. [7]
Më 8 tetor 1912, Mali i Zi nisi veprimet luftarake kundër Perandorisë Osmane, në fillim të Luftës së Parë Ballkanike. Vija e Tuzit u kthye menjëherë në një objektiv ushtarak. Durham rrëfen se, pas bombardimeve, fortesa ra ndërmjet 14 dhe 15 tetorit: ajo pa dorëzimin e garnizonit osman dhe vizitoi spitalin e qytetit, duke përshkruar të plagosurit dhe mungesat e rënda. Ajo vërejti edhe djegie e plaçkitje në zonën përreth. E njëjta dëshmitare, që kishte mbështetur kërkesat e malësorëve kundër qeverisë osmane, nuk i heshti dhunimet e kryera gjatë përparimit malazez. [7]
Ndërkohë, lufta ndryshoi edhe fatin e Plavës dhe të Gucisë. Vendbanimet që Mali i Zi nuk kishte arritur t'i merrte në vitet 1879–1880 kaluan nën kontrollin e tij gjatë fushatave ushtarake të viteve 1912–1913. Largësia kohore ndërmjet këtyre dy periudhave ka rëndësi: ky nuk ishte zbatim i vonuar e i drejtpërdrejtë i kompromisit të vitit 1880, por pasojë e një lufte të re ballkanike dhe e një raporti tjetër forcash. [7] [10]
Më 1913, një vendim i ri për të njëjtat treva
Më 28 nëntor 1912 u shpall pavarësia e Shqipërisë, por kufijtë e saj mbetën objekt negociatash ndërkombëtare. Konferenca e Ambasadorëve në Londër u përpoq të pajtonte krijimin e shtetit të ri me pushtimet dhe pretendimet e vendeve ballkanike. Në këtë kuadër, Shkodra iu la Shqipërisë, ndërsa Malit të Zi iu njohën, në parim, zotërime të tjera në veri dhe në lindje. Plava dhe Gucia u përfshinë në territorin e tij, ndërsa vija e parashikuar e kufirit përshkonte trevat e Malësisë.
Ndër territoret e kontestuara vazhdonin të ishin Hoti dhe Gruda. Durham, e afërt me malësorët, denoncoi kalimin e tyre te Mali i Zi; Chekrezi, më 1919, kujtoi protestat kundër sovranitetit të ri. Këto dëshmi pasqyrojnë vendimet dhe mënyrën se si ato perceptoheshin në atë kohë; ato nuk nënkuptojnë se çdo pjesë e trevave historike të Hotit pati të njëjtin fat. Përcaktimet e mëvonshme ndërkombëtare të kufirit do ta linin Grudën dhe një pjesë të Hotit përtej kufirit të Shqipërisë, ndërsa treva të tjera të Hotit mbetën brenda saj. [7] [8]
Për Tuzin, çështja ishte edhe më e ndërlikuar. Nuk bëhej fjalë thjesht për të vendosur se cilit shtet do t'i përkiste një qendër urbane, por edhe për kontrollin e fushës, të tregjeve dhe të rrugëve që lidhnin Podgoricën, Liqenin e Shkodrës dhe kalimet drejt Malësisë. Vendimet e vitit 1913 dhe përcaktimet e mëvonshme të kufijve e lanë Tuzin në Malin e Zi; megjithatë, roli i tij si nyjë lidhëse e krahinës shpjegon pse emri i tij përmendet krah Hotit dhe Grudës në kujtesën historike të mosmarrëveshjeve kufitare.
Edhe njoftimet për dhunën ndaj civilëve duhen trajtuar duke dalluar atë që është parë drejtpërdrejt nga dëshmitë e mbledhura prej të tjerëve. Durham tregoi episode që i kishte parë vetë në zonën e Tuzit dhe, për Plavën e Gucinë, përcolli akuza jashtëzakonisht të rënda për ekzekutime, konvertime fetare me dhunë dhe keqtrajtime, të dëgjuara nga refugjatë e të mbijetuar. Komisioni Carnegie, kur botoi në vitin 1914 hetimin e vet mbi Luftërat Ballkanike, dokumentoi më gjerësisht pasojat shkatërrimtare të operacioneve ushtarake mbi popullsinë civile të rajonit. Nuk do të ishte e saktë që të gjitha akuzat e Durhamit të paraqiteshin si fakte të provuara gjyqësisht, por as të shpërfilleshin denoncime të tilla, që gjenden në burimet e kohës dhe kërkojnë shqyrtim historik. [7] [10]
Caktimet e reja territoriale sollën edhe një vështirësi tjetër: kufiri mund të kalonte ndërmjet një fshati dhe tregut të tij, të ndante kullotat nga familjet që i shfrytëzonin ose t'i linte rrugët dhe pikat e kalimit nën autoritete të ndryshme. Struktura ekonomike e krahinave malore, e mbështetur në lëvizjet stinore dhe në lidhjet ndërmjet fushës e malit, i bënte këto ndarje veçanërisht të rënda. Për diplomacinë, problemi ishte mbyllja e mosmarrëveshjes territoriale; për banorët, fillonin vështirësitë e kalimit të kufirit dhe të jetesës me të.
Përcaktimi i kufijve nga viti 1921 deri më 1926
As Londra nuk i dha fund përfundimisht çështjes. Kufijtë e rënë dakord në parim më 1913 duhej ende të njiheshin dhe të shënoheshin në terren nga komisione ndërkombëtare. Komisioni i kufirit verior punoi deri në qershor 1914, por Lufta e Parë Botërore e ndërpreu procesin. Zhvillimet e mëvonshme të shtetit shqiptar dhe krijimi i Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve e bënë të nevojshme hapjen e negociatave të reja.
Më 9 nëntor 1921, Konferenca e Ambasadorëve konfirmoi, me disa ndryshime, kuadrin e vendimeve të vitit 1913. Komisioni ndërkombëtar e rifilloi shënimin e kufirit në terren më 1922, e përfundoi më 1925 dhe akti përfundimtar u nënshkrua në Paris më 30 korrik 1926. Studimi teknik amerikan International Boundary Study nr. 116 (1971) e përshkruan me saktësi rezultatin: Gruda dhe një pjesë e Hotit mbetën jashtë Shqipërisë, ndërsa Kastrati dhe Kelmendi u përfshinë brenda saj; Plava dhe Gucia mbetën përtej kufirit verior dhe Tuzi në Mal të Zi. Pra, përfundimi ishte i ndryshëm për secilën bashkësi. [11]
Dallimi është thelbësor: viti 1878 përcaktoi një kufi që pjesërisht nuk u zbatua; viti 1880 solli një kompromis që nuk u vu kurrë në jetë; viti 1913 solli vendime politike, por lufta botërore pengoi shënimin përfundimtar të kufijve në terren. Kufiri i përcaktuar gjatë viteve njëzet të shekullit XX nuk riprodhoi mekanikisht asnjërën prej këtyre tri fazave. Disa çështje vendore, ndër to edhe Vermoshi, kërkuan verifikime të mëtejshme. [11]
Një kufi, shumë përvoja
Një kufi nuk ndryshonte vetëm ngjyrën e një harte. Ai mund të ndërpriste rrugën drejt tregut, të ndante një fshat nga kullotat e tij ose t'u impononte një qeverisje të re bashkësive që lidheshin me njëra-tjetrën nga marrëdhënie më të hershme se vendimet diplomatike. Hendeku ndërmjet marrëveshjeve ndërkombëtare dhe zbatimit të tyre është filli që përshkon gjithë këtë histori.
Pritshmëritë nuk ishin të njëjta për të gjithë. Principata malazeze kërkonte atë që i ishte njohur nga Fuqitë e Mëdha; Perandoria Osmane përpiqej t'i kufizonte humbjet dhe kundërshtimet; Austro-Hungaria, Italia, Rusia dhe Britania e Madhe ndiqnin interesa që rrallë përputheshin plotësisht. Popullsitë vendase, myslimane e katolike, herë vepronin së bashku e herë ndiqnin synime të ndryshme. Megjithatë, qëndresa e tyre pati pasoja reale: ajo i detyroi kancelaritë europiane të rinegocionin disa herë atë që dukej tashmë e vendosur.
Plava, Gucia dhe Tuzi ndodhen sot në Malin e Zi; pjesa më e madhe e Grudës historike shtrihet në territorin malazez, ndërsa trojet e Hotit ndahen nga kufiri me Shqipërinë. Ky nuk ishte rezultat i një konference të vetme, as i një beteje të vetme. Për ta shpjeguar, duhen marrë parasysh vendimet e vitit 1878, qëndresa e viteve 1879–1880, lufta e viteve 1912–1913 dhe përcaktimet e kufijve gjatë viteve njëzet të shekullit XX: etapa të dallueshme, që prekën në mënyra të ndryshme secilën bashkësi. [11]
Pjesët e mëparshme
1. Londra — Shqipëria e ndarë në Londër
2. Kosova — Pse mbeti jashtë Shqipërisë
3. Ulqini — Pse i kaloi Malit të Zi
Burimet dhe bibliografia kryesore
1. Traktati i Berlinit, 13 korrik 1878, nenet XXVI dhe XXVIII. Teksti është ribotuar në Foreign Relations of the United States (1878), dokumenti nr. 518, Departamenti i Shtetit i Shteteve të Bashkuara (faqja digjitale /d523). · Teksti i traktatit
2. House of Commons, Treaty of Berlin—The Montenegrin Frontier, debat i 21 majit 1880, përgjigjja e Charles W. Dilke. · Procesverbali parlamentar
3. Darko Bakić, «Misija grofa Kortija: Pokušaj rješenja plavsko-gusinjske krize», Godišnjak Fakulteta političkih nauka, nr. 23, 2020, f. 215–233, veçanërisht f. 215–216 dhe 227–230. · Studim akademik
4. Noel Malcolm, «Diplomacia britanike dhe Lidhja e Prizrenit, 1878–1880», tekst në gjuhën shqipe në versionin e konsultuar, f. 41–56, veçanërisht f. 45–49.
5. Riza Rexha, «Lufta e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit për mbrojtjen e Ulqinit (1880)», studim në gjuhën shqipe në versionin e konsultuar, 18 faqe (sipas numërimit të PDF-së).
6. Nail Draga, «Çështja e Ulqinit dhe gjeopolitika e Fuqive të Mëdha (1880)», studim në gjuhën shqipe në versionin e konsultuar, f. 273–282.
7. M. Edith Durham, The Struggle for Scutari (Turk, Slav, and Albanian), Edward Arnold, Londër, 1914, veçanërisht f. 18, 194–198, 268, 275, 299–305. · Faksimile historike
8. Constantine A. Chekrezi, Albania, Past and Present, Macmillan, Nju-Jork, 1919, f. 51–55, 93–94.
9. Wadham Peacock, Albania: The Foundling State of Europe, D. Appleton, 1914.
10. Carnegie Endowment for International Peace, Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars, Uashington, 1914.
11. U.S. Department of State, Office of the Geographer, International Boundary Study, nr. 116, «Albania–Yugoslavia Boundary», 8 tetor 1971, veçanërisht f. 5. · Studim zyrtar
Shënim për burimet dhe referencat: numrat në pozicion të sipërm i lidhin pohimet me dokumentet e renditura më lart. Rrëfimet e Durhamit, Chekrezit dhe Peacockut janë dëshmi të kohës dhe duhen lexuar duke mbajtur parasysh këndvështrimin e autorëve; edhe dokumentet diplomatike, burimet malazeze dhe raportet zyrtare pasqyrojnë interesa dhe kategori politike të ndryshme. Shifrat e diskutueshme të viktimave dhe luftëtarëve janë lënë jashtë aty ku nuk mund të verifikoheshin me besueshmëri të mjaftueshme.
Shënim për fotografitë: fotografitë historike janë restauruar dhe ngjyrosur në mënyrë digjitale. Disa hollësi dhe pjesë të sfondit ndryshojnë nga riprodhimet origjinale; paraqitja e ngjyrave është interpretuese dhe nuk dëshmon domosdoshmërisht ngjyrat e kohës.
0 Comments