Pse Kosova mbeti jashtë Shqipërisë

Pushtimi serb dhe malazez i Kosovës në vitin 1912, marrëveshja e Fuqive të Mëdha, negociatat për Shkodrën dhe qytetet e Kosovës: si lindi një kufi që nuk ndoqi shtrirjen gjeografike të bashkësive shqipfolëse.

ELTON VARFI

Vështrim historik · Kapitulli i dytë natyror i «Shqipëria 1913: e ndarë në Londër»

Më 7 prill 1913, ndërsa në Evropë diskutohej se si të ndalej përshkallëzimi i luftës ballkanike, ministri i Jashtëm britanik Edward Grey shpjegoi në Dhomën e Komuneve atë që Fuqitë e Mëdha kishin rënë tashmë dakord për fatin e Shqipërisë. Shkodra dhe bregdeti do t'i mbeteshin shtetit të ri; Peja, Prizreni, Dibra dhe, pas negociatash veçanërisht të vështira, Gjakova do të liheshin jashtë tij. Arsyeja e paraqitur nuk ishte ndonjë regjistrim i popullsisë, as ndonjë konsultim me banorët. Ishte nevoja për të ruajtur paqen ndërmjet fuqive evropiane. [1]

Kjo deklaratë, e bërë pothuajse dy muaj përpara Traktatit të Londrës të 30 majit, jep një çelës për të kuptuar një nga çështjet më të thella të historisë shqiptare: përse Kosova, me popullsinë e saj të konsiderueshme shqipfolëse, nuk u përfshi në shtetin që shpalli pavarësinë në Vlorë më 28 nëntor 1912?

Përgjigjja nuk gjendet te një nënshkrim i vetëm mbi një hartë. Ajo mori formë përmes një lufte, pushtimit ushtarak të territoreve osmane, shqetësimeve të Vjenës, pretendimeve të Beogradit, mbështetjes ruse për Serbinë dhe vullnetit britanik për të shmangur shndërrimin e një krize vendore në një luftë evropiane. Argumenti i gjuhës dhe i kombësisë u përmend shpesh, por nuk u zbatua njësoj kudo dhe nuk mbizotëroi mbi të gjitha kriteret e tjera diplomatike. [2]

Fig. 1 — Hartë etnografike e Shqipërisë, hartuar nga N. Lako më 1918, me shënime mbi kufijtë e vitit 1919. Është një burim kartografik i mëvonshëm se viti 1913, jo harta zyrtare e Konferencës. Burimi: Library of Congress, Geography and Map Division, LCCN 88694253 [12].

Kosova para kufirit: një rajon i kontestuar, jo një zbrazëti politike

Përpara se të flasim për Kosovën që «mbeti jashtë», nevojitet një dallim historik. Në vitin 1912 nuk ekzistonte një shtet kosovar me kufijtë e sotëm. Ekzistonte vilajeti osman i Kosovës, një njësi administrative shumë më e gjerë se Kosova e sotme, që përfshinte edhe territore që aktualisht u përkasin shteteve të tjera ballkanike. Për më tepër, në ligjërimin politik serb, fjala Kosovë emërtonte një rajon historik më të gjerë, të ngarkuar me domethënie kombëtare dhe fetare. Këto dy hapësira gjeografike nuk përputheshin plotësisht. [2]

Kosova luajti një rol qendror në formimin e lëvizjes kombëtare shqiptare. Prizreni kishte pritur më 1878 Lidhjen Shqiptare, të lindur gjatë krizës së atij viti, kur lufta ruso-osmane dhe vendimet territoriale që diskutoheshin kërcënonin t'u jepnin shteteve fqinje ballkanike edhe toka të banuara nga shqiptarë. Lidhja u përpoq të organizonte përfaqësimin politik dhe të mbronte ato territore. Rezolutat e vitit 1878 përmendin delegatë nga Prizreni, Gjakova, Peja, Prishtina dhe krahina të tjera, ndërsa dokumentet organizative parashikonin edhe forca shqiptare në Kosovë. Që atëherë, në forma të ndryshme, çështja e bashkimit të krahinave shqipfolëse e shoqëroi krizën e Perandorisë Osmane. [3]

Në verën e vitit 1912, mobilizimi shqiptar arriti një pikë tjetër kthese. Që më 21 maj, me nismën e Hasan Prishtinës, një kuvend i mbajtur në Junik, në zonën e Gjakovës, kishte përgatitur kryengritjen. Pas përparimit drejt Ferizajt, Prishtina i paraqiti qeverisë osmane një program me katërmbëdhjetë kërkesa. Kryengritja, e mbështetur nga figura si Hasan Prishtina, e shtriu kontrollin e saj deri në Shkup, atëherë qendër administrative e vilajetit të Kosovës. Kërkesat lidheshin me autonominë, administratën, gjuhën dhe garancitë politike. Pra, rënia e rendit osman nuk po pritej në mënyrë pasive: shqiptarët kishin ndërmarrë nismën e tyre politike, por koha në dispozicion ishte tepër e shkurtër. [4]

Në tetor shpërtheu Lufta e Parë Ballkanike. Serbia, Mali i Zi, Bullgaria dhe Greqia sulmuan Perandorinë Osmane dhe pushtuan me shpejtësi zona të gjera të territoreve të saj evropiane. Kur Ismail Qemali shpalli pavarësinë në Vlorë, ushtritë e fqinjëve kontrollonin tashmë shumë zona që përfaqësuesit shqiptarë i konsideronin pjesë të hapësirës së tyre kombëtare. Kështu, lindja e shtetit ndodhi në kushte krejt të ndryshme nga ato që ishin përfytyruar gjatë kryengritjeve kundër Stambollit: pavarësia shpallej, por një pjesë e madhe e territorit ishte e pushtuar ose objekt negociatash. [2][4]

Fig. 2 — Pamje nga Shqipëria veriore, të ripërpunuara në mënyrë digjitale me ngjyra duke u mbështetur në fotografi historike të lidhura me dokumentacionin e M. Edith Durham (1914). Ato nuk janë riprodhime fotografike besnike dhe nuk dokumentojnë ngjarje të veçanta në Kosovën e vitit 1913. Shih shënimin [13].

Serbia dhe kuptimi i «Serbisë së Vjetër»

Për Beogradin, Kosova nuk përfaqësonte thjesht një pushtim territorial. Në gjuhën politike dhe kombëtare serbe ajo quhej «Serbia e Vjetër», një rajon i lidhur me kujtesën e mbretërisë mesjetare, manastiret ortodokse dhe betejën e vitit 1389. Këto referenca kishin vlerë identitare dhe shndërroheshin në një pretendim politik: për nacionalizmin serb, rimarrja e Kosovës nënkuptonte bashkimin e territoreve që konsideroheshin pjesë e historisë së tij. [2]

Megjithatë, ky apel ndaj historisë serbe nuk e përmblidhte të gjithë realitetin e Kosovës: bashkësitë shqiptare kishin rrënjë të thella aty dhe merrnin pjesë aktive në mobilizimin kombëtar. Në qytete dhe fshatra bashkëjetonin bashkësi me gjuhë, fe dhe përkatësi të ndryshme; përbërja ndryshonte nga një krahinë në tjetrën dhe nuk mund të nxirrej nga një e dhënë e vetme për të gjithë rajonin. Në një epokë kur përkatësia fetare, gjuha e përditshme dhe vetëdija kombëtare nuk përputheshin gjithmonë, statistikat përdoreshin shpesh si mjete të përplasjes diplomatike. Edhe përkufizimet etnike që përdornin qeveritë ishin larg të qenit asnjanëse. [2]

Faktori vendimtar në vjeshtën e vitit 1912 ishte, megjithatë, një tjetër: ushtria serbe ndodhej tashmë në terren. Serbia kishte pushtuar një pjesë të madhe të zonës së Kosovës dhe nuk ishte e gatshme të hiqte dorë prej saj. Të imponohej tërheqja do të thoshte të viheshin në diskutim rezultatet që Beogradi i quante thelbësore për fitoren ndaj Perandorisë Osmane; kjo do të kërkonte një trysni ndërkombëtare që fuqitë, megjithë përçarjet e tyre, nuk deshën ta çonin deri në rrezikun e një lufte të re. Duke u mbështetur në dokumentacionin diplomatik britanik, Nicola C. Guy e identifikon pikërisht pushtimin faktik si një nga arsyet pse çështja e Kosovës u zgjidh pa respektuar në mënyrë të qëndrueshme kriterin etnografik të shpallur. [2]

Dalja në det që iu mohua Serbisë dhe kompromisi mbi territoret e brendshme

Austro-Hungaria e konsideronte përparimin serb drejt Adriatikut një rrezik strategjik. Një Serbi e vendosur përgjithmonë në bregdet, me mbështetjen e Rusisë, do të ndryshonte ekuilibrat në rajon dhe do të shtonte tensionet përgjatë krahut ballkanik të monarkisë habsburgase. Për Italinë, nga ana tjetër, ishte thelbësore që asnjë rival të mos sundonte pa pengesa bregdetin shqiptar dhe kalimin drejt Kanalit të Otrantos. Vjena dhe Roma nuk kishin interesa të njëjta, por në fund u bashkuan në mbështetjen e ekzistencës së një shteti shqiptar. [2][5]

Në Londër, në dhjetor 1912, fuqitë ranë dakord në parim t'ia mohonin Serbisë korridorin territorial që do ta lidhte me Adriatikun. U diskutua mundësia e një daljeje tregtare përmes lidhjeve hekurudhore drejt një porti të neutralizuar, një zgjidhje krejt tjetër nga sovraniteti serb mbi bregdetin. Kështu, Beogradi humbi daljen kryesore detare që kishte synuar të siguronte pas fitoreve ushtarake. [2]

Por ky refuzim nuk solli kthimin te Shqipëria të krahinave lindore të pushtuara. Përkundrazi, negociatat u përqendruan te lëshimet që secili bllok mund të pranonte. Rusia mbronte pritshmëritë serbe dhe malazeze; Austro-Hungaria këmbëngulte për një shtet shqiptar që do të pengonte zgjerimin e Serbisë deri në det; Britania e Madhe, me Grey-n, kërkonte mbi të gjitha një marrëveshje që do të shmangte përplasjen mes Fuqive të Mëdha. Edhe Franca dhe Gjermania ndërhynin brenda kuadrit të aleancave dhe rreshtimeve përkatëse. [2]

Kosova u bë kështu një nga hapësirat ku u pagua çmimi politik i kompromisit. Nuk pati një zbatim të thjeshtë të parimit se një bashkësi gjuhësore duhej t'i përkiste shtetit të vet kombëtar. Ishte një negociatë ndërmjet qeverive që llogarisnin vlerën strategjike të territoreve, raportet e forcës dhe nevojën urgjente për të shmangur një krizë të përgjithshme. Kjo nuk do të thotë se çdo qytet ishte objekt i një shkëmbimi formal të shkruar në traktat: do të thotë se lëshimet territoriale lidheshin, në logjikën e negociatave, me zgjidhjen e përgjithshme të krizës. [2]

Shkodra dhe Gjakova: negociatat që zbulojnë mekanizmin

Çështja e Shkodrës e bën të dukshëm këtë mekanizëm më mirë se çdo formulim abstrakt. Mali i Zi e mbante qytetin nën rrethim dhe pretendonte zotërimin e tij. Vjena këmbëngulte që Shkodra t'i përkiste Shqipërisë; Rusia mbronte pretendimet malazeze. Ndërkohë, diplomatët diskutonin edhe për Pejën, Prizrenin, Gjakovën dhe Dibrën. [1][2]

Sipas rindërtimit arkivor të Guy-t, më 22 janar 1913 Grey u përpoq ta lidhte fatin e Shkodrës me atë të qyteteve të mëdha të zonës veriore dhe verilindore. Në muajt pasues, përfaqësuesi austro-hungarez në Londër u tregua i gatshëm të hiqte dorë nga qendra të tjera lindore, vetëm që Shkodra t'i mbetej shtetit të ri. Gjakova vazhdoi të ishte një pikë veçanërisht e diskutueshme. Sipas Guy-t, më 21 mars 1913 ambasadori austro-hungarez Mensdorff e ofroi atë si lëshim në negociatat për Shkodrën: bëhej fjalë për një qëndrim diplomatik, jo për një akt përfundimtar të caktimit territorial. Kompromisi politik u formësua para Traktatit të 30 majit. [2]

Më 7 prill, përpara deputetëve britanikë, Grey konfirmoi rezultatin e arritur: Shkodra dhe bregdeti për Shqipërinë; Peja, Prizreni, Dibra dhe Gjakova jashtë kufijve të saj. Territoret e përjashtuara do të ndaheshin ndërmjet Serbisë dhe Malit të Zi. Ai e paraqiti marrëveshjen si të nevojshme për ruajtjen e paqes evropiane. Nuk është një interpretim patriotik i formuluar shumë kohë më vonë: është shpjegimi zyrtar i ministrit të Jashtëm britanik gjatë vetë negociatave. [1]

Për më tepër, Shkodra nuk u ruajt vetëm nga diplomacia e zhvilluar në letër. Në prill, trupat malazeze arritën të hynin në qytet, duke e vënë sërish në pikëpyetje marrëveshjen. Trysnia ndërkombëtare dhe kërcënimi me masa të tjera e detyruan Malin e Zi të largohej. Pra, Fuqitë e Mëdha ishin të gatshme të impononin me forcë disa vendime kur i konsideronin të domosdoshme për ekuilibrin evropian. Nuk ushtruan një trysni të barasvlershme për ta përfshirë Kosovën brenda Shqipërisë. [1][2]

Krahasimi është domethënës. Shkodra u përfshi në shtetin shqiptar jo sepse pretendimet territoriale ishin zhdukur, por sepse mbajtja e saj konsiderohej pjesë e domosdoshme e marrëveshjes ndërmjet fuqive. Për qytetet e Kosovës dhe vendbanime të tjera lindore, përkundrazi, bashkimi i qëndrimeve diplomatike u arrit rreth përjashtimit. Në të dyja drejtimet peshoi politika ndërkombëtare, jo zbatimi i së njëjtës rregull për të gjitha popullsitë. [2]

Kush vendosi dhe kur: dallimi mes Londrës dhe traktatit

Kronologjia është vendimtare. Shpesh kjo histori përmblidhet me fjalët «Traktati i Londrës e ndau Kosovën nga Shqipëria». Është një formulë e fuqishme, por e pasaktë nëse merret fjalë për fjalë. Vendimet politike për qytetet kryesore ishin diskutuar dhe, në pjesën më të madhe, miratuar në muajt e mëparshëm. Dëshmia e 7 prillit e tregon këtë. [1]

Traktati i 30 majit 1913 i dha fund Luftës së Parë Ballkanike dhe, në nenin 2, e përjashtoi shprehimisht Shqipërinë nga cedimi i përgjithshëm i territoreve evropiane të Perandorisë Osmane. Neni 3 ua besoi gjashtë Fuqive të Mëdha delimitimin e kufijve të saj dhe çështjet e tjera që lidheshin me shtetin e ri. Traktati nuk përmbante një listë të plotë fshatrash apo një përshkrim të hollësishëm të vijës që sot ndan Shqipërinë nga Kosova. Ai kufi u zhvillua përmes vendimeve të Konferencës së Ambasadorëve, protokolleve dhe punës së mëvonshme të komisioneve. [5]

Pika kyçe: Traktati i 30 majit 1913 nuk përmbante një përshkrim të plotë të kufijve shqiptarë. Zgjedhjet politike mbi qytete dhe rajone të rëndësishme ishin bërë tashmë; Fuqive të Mëdha u takonte t'i kthenin ato në një delimitim territorial. [1][5]

Edhe këtu dallimi është thelbësor: fillimisht u vendosën disa kufizime politike — cilat qytete dhe krahina nuk do të ishin pjesë e Shqipërisë — dhe më pas u punua për t'i kthyer në një vijë kufitare. Delimitimi teknik nuk nisi nga një faqe e bardhë. Në Prizren dhe përgjatë kufirit verilindor, diskutimet përfshinin edhe kuptimin e ndarjeve administrative osmane, shtrirjen e zonave të përmendura në dokumente, rrugët e komunikimit dhe pozicionet ushtarake tashmë të pushtuara. Guy tregon se mënyrat e ndryshme të përcaktimit të një «krahine» mund të vendosnin bashkësi të tëra në njërën apo tjetrën anë të kufirit. [2]

Prandaj, as ekzistenca e një komisioni që, të paktën në udhëzimet e tij, mbështetej në konsiderata gjuhësore dhe etnografike nuk mjaftonte për të garantuar një kufi të bazuar te gjuha e shumicës. Ekspertët merrnin një mandat brenda kufijve politikë tashmë të dakordësuar. Gjeografia vendore mund të studiohej, por nuk ishte e lirë të përmbyste çdo kompromis diplomatik. [2]

Kriteri etnografik i shpallur dhe ai që u ndoq realisht

Fuqitë e Mëdha përdornin shpesh gjuhën e kombësive. Për të përcaktuar kufijtë e një shteti dukej e arsyeshme të pyetej se çfarë gjuhe flisnin popullsitë e territoreve të kontestuara. Por, në praktikë, ky kriter ishte i vështirë për t'u zbatuar në një rajon të karakterizuar nga lëvizjet e popullsisë, vendbanimet e përziera, përkatësitë e ndryshme fetare dhe të dhënat statistikore të paplota ose të kundërshtuara. Mbi të gjitha, ai nuk ishte kriteri i vetëm i përdorur. [2]

Është domethënëse që historiografia e ka analizuar çështjen e Kosovës pikërisht përmes kundërvënies ndërmjet kufijve gjuhësorë dhe interesave gjeopolitike. Guy vëren se zgjidhjet territoriale pasqyronin kryesisht rivalitetet dhe kompensimet ndërmjet fuqive, më shumë sesa një zbatim të qëndrueshëm të etnografisë. Ky përfundim nuk lejon të paraqitet çdo fshat si etnikisht homogjen; ai na fton të mos i ngatërrojmë arsyetimet publike me faktorët që përcaktuan realisht negociatat. [2]

Me të njëjtin kujdes duhen lexuar edhe pretendimet kombëtare të kohës. Për palën shqiptare, Kosova ishte një rajon thelbësor për gjuhën, pjesëmarrjen në jetën kombëtare, qytetet dhe rrjetet ekonomike. Për palën serbe, referimi ndaj historisë mesjetare, vendeve fetare dhe «Serbisë së Vjetër» ishte pjesë përbërëse e legjitimimit të pretendimeve territoriale. Të dyja traditat do t'i zhvillonin më tej këto argumente. Rindërtimi historik duhet t'i regjistrojë ato pa i kthyer pohimet e njërës palë në një tablo demografike të padiskutueshme. [2][9]

Në Londër, sidoqoftë, nuk u organizua asnjë referendum mes banorëve të Kosovës për të vendosur se cilit shtet do t'i përkisnin. Fatet politike iu besuan negociatave ndërkombëtare dhe konsolidimit të pushtimeve ushtarake. Mungesa e një konsultimi është një nga elementet që i dallojnë vendimet territoriale të vitit 1913 nga parimi i vetëvendosjes, të cilit do t'i jepej më shumë peshë në gjuhën diplomatike pas Luftës së Parë Botërore. [1][2][9]

Kufiri në jetën e përditshme: Gjakova dhe malësitë

Çfarë kuptimi kishte ajo vijë për njerëzit që nuk merrnin pjesë në konferencat diplomatike? Mary Edith Durham, udhëtare dhe dëshmitare britanike, e angazhuar në mbështetje të çështjes shqiptare, jep një shembull konkret. Në librin e saj të vitit 1914, ajo e përshkroi Gjakovën si tregun nga i cili vareshin disa bashkësi malore, përfshirë Nikajn, Mërturin, Gashin dhe Krasniqen. Ndarja e qytetit nga prapavija e tij, vërente ajo, ua kishte hequr këtyre popullsive vendin e zakonshëm ku shisnin prodhimet dhe furnizoheshin. [6]

Dëshmia duhet trajtuar për atë që është: rrëfimi i afërt i një autoreje të angazhuar, jo një ekspertizë asnjanëse mbi kufijtë. Por ajo nxjerr në dritë një problem që diplomacia e linte në hije. Vizatimi i një vije përgjatë maleve mund të ndante jo vetëm bashkësi me gjuhë të afërt, por edhe tregje, shtigje, kullota, lidhje farefisnore dhe zakone shkëmbimi. Një kufi që dukej i qartë në hartë mund të krijonte një territor ekonomikisht më pak funksional. [6]

Në opinionin publik britanik, problemi ishte ngritur që përpara nënshkrimit të paqes. Më 8 maj 1913, Aubrey Herbert kritikoi në Dhomën e Komuneve zgjedhjen për t'i lënë shtetit të ri kryesisht zona malore, ndërsa fushat dhe qendrat e shkëmbimit u jepeshin shteteve fqinje. Ky pohim ishte pjesë e një ndërhyrjeje politike haptazi në favor të shqiptarëve dhe shifrat demografike të dhëna nga Herbert nuk duhen ripërsëritur pa verifikim të pavarur. Megjithatë, thelbi i kritikës përputhet me shkëputjen territoriale dhe ekonomike të përshkruar nga Durham. [7]

Pra, çështja e Kosovës nuk ishte vetëm një mosmarrëveshje identitare. Kufiri e ndau shtetin e ri nga qytete, rrugë komunikimi dhe tregje që mund të kishin ndihmuar zhvillimin e tij. Kjo na ndihmon të kuptojmë përse tema mbeti e gjallë edhe shumë kohë pas përfundimit të konferencave. [6][7]

Fig. 3 — Urë historike në hapësirën shqiptare, e paraqitur përmes një ripërpunimi digjital me ngjyra, frymëzuar nga një fotografi e kohës që gjendet në dokumentacionin e M. Edith Durham (1914). Pamje ilustruese e rrugëve të komunikimit, jo dëshmi e drejtpërdrejtë e kufirit të Kosovës [13].

Pushtimet dhe dhuna: çmimi njerëzor i copëtimit

Luftërat Ballkanike nuk u kufizuan në ndryshimin e autoritetit administrativ mbi një provincë osmane. Ato u shoqëruan me dhunë ndaj popullsisë civile, dëbime, shkatërrime dhe zhvendosje të detyruara, në një kontekst ku disa ushtri dhe grupe të armatosura kryen abuzime në zona të ndryshme të gadishullit. Raporti i botuar më 1914 nga Komisioni Ndërkombëtar i ngritur me nismën e Carnegie Endowment mblodhi akuza dhe dëshmi që kishin të bënin edhe me shqiptarët nën pushtimin serb dhe malazez. [8]

Në faqet kushtuar luftës dhe kombësive, raporti riprodhon peticione dhe akuza për Gjakovën, Pejën, Plavën, Gucinë dhe vilajetin e mëparshëm të Kosovës. Ai dokumenton ekzistencën e një numri të madh denoncimesh bashkëkohore, por nuk na lejon ta konsiderojmë automatikisht të vërtetuar çdo episod dhe çdo shifër të raportuar. Komisioni nuk mundi të kryente një hetim të drejtpërdrejtë për të gjitha ngjarjet e përshkruara. Ky sqarim është i nevojshëm si për saktësinë historike, ashtu edhe për forcën provuese të artikullit. [8]

Shqetësimet mbërritën edhe në Parlamentin e Londrës. Në një përgjigje parlamentare të gushtit 1913, Grey pranoi se kishte marrë njoftime për kufizime në sigurimin e ushqimit dhe në lëvizjen e njerëzve në zonën e Gjakovës, ndërsa deklaroi se nuk kishte konfirmim për akuza të tjera të veçanta. Vlera e kësaj përgjigjeje qëndron pikërisht te dallimi mes njoftimeve të marra dhe fakteve të pakonfirmuara: ajo tregon se gjendja e popullsisë hyri në agjendën diplomatike, pa qenë gjithmonë objekt i një hetimi përfundimtar. [10]

Fig. 4 — Shtëpi të shkatërruara dhe civilë në hapësirën shqiptare: ripërpunime digjitale me ngjyra të frymëzuara nga fotografi historike të përfshira në dokumentacionin e M. Edith Durham (1914). Janë pamje kontekstuale, jo riprodhime besnike dhe as prova fotografike të ngjarjeve të ndodhura në Kosovë [13].

Pasojat e vendimeve territoriale nuk mund të kuptohen duke u kufizuar te ngjyra që një hartë i cakton një rajoni. Ndryshuan institucionet, autoritetet ku mund t'u drejtoheshin njerëzit, kontrolli ushtarak, siguria e fshatrave dhe mundësia e lëvizjes ndërmjet zonave dikur të lidhura me njëra-tjetrën. Në ata muaj, paqja që kremtohej në kancelaritë evropiane nuk kishte kudo të njëjtin kuptim për banorët. [6][8]

Pas vitit 1913: një çështje që nuk u mbyll në Londër

Në përfundim të Luftës së Parë Botërore, çështja e kufijve shqiptarë u rikthye në Konferencën e Paqes në Paris. Në shkurt 1919, një delegacion shqiptar përsëriti pretendimet për krahinat që i ishin dhënë Serbisë dhe Malit të Zi, duke përmendur edhe Prishtinën, Pejën, Prizrenin, Ferizajn, Gjilanin dhe krahina të tjera të hapësirës së dikurshme osmane. Deklarimet demografike të memorandumit ishin argumente të delegacionit, jo përfundime statistikore të miratuara nga Konferenca. Megjithatë, ky dokument dëshmon se delimitimi i vitit 1913 nuk e kishte mbyllur çështjen politike dhe kombëtare. [9]

Kufiri iu nënshtrua vendimeve dhe korrigjimeve të mëtejshme. Në vitin 1921, fuqitë e konfirmuan në pjesën më të madhe zgjidhjen e vitit 1913 dhe ngarkuan një komision të ri të përfundonte delimitimin në terren. Mosmarrëveshja për manastirin e Shën Naumit tregon se sa të paqarta mund të mbeteshin disa pjesë të vijës: më 1924, Gjykata e Përhershme e Drejtësisë Ndërkombëtare shqyrtoi efektin juridik të vendimeve të mëvonshme të ambasadorëve. Çështja nuk kishte të bënte me Kosovën në tërësi, por na kujton se kufiri ndërkombëtar u formua përmes një procesi të zgjatur në kohë, jo me një veprim të vetëm në një ditë të vitit 1913. [11]

Për më tepër, në historinë e Kosovës, viti 1913 nuk mund të shkëputet nga ndryshimet e mëvonshme: Mbretëria e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve pas vitit 1918, Jugosllavia dhe ngjarjet e shekullit XX e ndryshuan disa herë rendin politik brenda të cilit administrohej rajoni. Por, për të kuptuar pse Kosova nuk u bë pjesë e Shqipërisë së viteve 1912–1913, duhet të kthehemi te çasti fillestar, kur ushtritë kontrollonin terrenin dhe fuqitë negocionin një rend që të shmangte një përplasje më të gjerë. [2][11]

Përse, pra, Kosova mbeti jashtë?

Kur bashkojmë dëshmitë e kohës dhe studimet arkivore, përgjigjja bëhet më e saktë nga sa sugjeron formula «kështu vendosën në Londër».

Kosova mbeti jashtë Shqipërisë sepse, kur Fuqitë e Mëdha negociuan kufijtë e shtetit të ri, një pjesë e madhe e rajonit ishte tashmë nën pushtimin ushtarak serb dhe një pjesë perëndimore përfshihej në zgjerimin e Malit të Zi; sepse Beogradi u jepte këtyre territoreve një vlerë kombëtare dhe strategjike nga e cila nuk pranonte të hiqte dorë; sepse Rusia mbështeste qëndrimet e aleatëve të saj ballkanikë; dhe sepse Austro-Hungaria, në përpjekje për t'i penguar Serbisë daljen në Adriatik dhe për t'ia ruajtur Shkodrën Shqipërisë, pranoi kompromise për qytetet dhe krahinat e brendshme. Londra kërkonte mbi të gjitha një ekuilibër ndërmjet fuqive, jo një zgjidhje që t'i përputhte pa përjashtim gjuhën, territorin dhe shtetin. [1][2][5]

Ky shpjegim nuk e fshin historinë serbe të Kosovës, as larminë e bashkësive që banonin aty. Nuk e fshin as rolin që Prizreni, Peja, Gjakova, Prishtina dhe qendra të tjera luajtën në lëvizjen kombëtare shqiptare. Përkundrazi, ai na lejon të dallojmë faktin ushtarak, pretendimin historik, argumentin etnografik dhe vendimin diplomatik: elemente që në vitin 1913 u ndërthurën, por nuk patën të njëjtën peshë. [2][3][9]

Momenti më domethënës mbetet ai i 7 prillit. Edward Grey tha se marrëveshja ishte thelbësore për paqen evropiane. Ai nuk tha se çdo popullsi e përfshirë e kishte zgjedhur atë kufi. Fuqitë arritën të shmangnin përkohësisht një luftë ndërmjet tyre; në terren lanë një çështje që do të shoqëronte të gjithë shekullin XX.

Pikërisht këtu kuptohet dallimi ndërmjet lindjes së një shteti dhe krijimit të një kufiri të pranuar bashkërisht: Shqipëria zuri vend në hartën politike të Evropës, por nuk përfshiu të gjitha territoret ku kishte marrë formë lëvizja kombëtare shqiptare. Kosova ishte një nga shprehjet më të thella të kësaj distance. Kufiri e ndau shtetin e ri nga një pjesë e rëndësishme e historisë kombëtare shqiptare, pa i zhdukur lidhjet e gjuhës, kulturës dhe kujtesës që kalonin përtej tij.

Burimet dhe dokumentacioni

Numrat në kllapa katrore në tekst u referohen burimeve të renditura më poshtë. Dëshmitë dhe memorandumet e palëve identifikohen si të tilla; vlerësimet historiografike dallohen nga dokumentet origjinale diplomatike.

[1] Parlamenti britanik, Hansard, Dhoma e Komuneve, 7 prill 1913, vëll. 51, kol. 816–819, deklarata e Sir Edward Grey, «Montenegro (Great Powers)». Shiko burimin

[2] Nicola C. Guy, Ethnic Nationalism, the Great Powers and the Question of Albanian Independence, 1912–1921, tezë doktorature, Durham University, 2008, veçanërisht f. 89–103; për përmbledhjen metodologjike, N. C. Guy, «Linguistic boundaries and geopolitical interests: the Albanian boundary commissions, 1878–1926», Journal of Historical Geography, 34, nr. 3 (2008), f. 448–470, DOI: 10.1016/j.jhg.2007.12.002. Shiko burimin · DOI i artikullit

[3] Lidhja e Prizrenit, rezolutat dhe memorandumet e qershorit 1878, te Robert Elsie (red.), «Texts and Documents of Albanian History», «The Resolutions of the League of Prizren» (rezolutat e 18 qershorit 1878, përkthim dhe riprodhim dokumentar). Për pretendimet e mëvonshme shih edhe memorandumin shqiptar të vitit 1919 [9]. Shiko burimin

[4] Muzeu Historik Kombëtar, pavijoni «Rilindja Kombëtare Shqiptare» («Hall of Albanian Renaissance»), rindërtimi i kryengritjeve të vitit 1912 dhe i shpalljes së pavarësisë më 28 nëntor 1912. Shiko burimin

[5] Traktati i Londrës, 30 maj 1913, nenet 2–3, riprodhuar te Amedeo Giannini, L’Albania dall’indipendenza all’unione con l’Italia (1913–1939), bot. 4, ISPI, 1940, f. 13–14; Antonello Folco Biagini, Storia dell’Albania contemporanea, Bompiani, Milano, 2021, f. 100–114, veçanërisht f. 100–103, 106–109, 114. Shiko burimin

[6] M. Edith Durham, The Struggle for Scutari (Turk, Slav, and Albanian), Edward Arnold, Londër, 1914, veçanërisht f. 299–305 (në veçanti f. 304–305 për tregun e Gjakovës). Dëshmi bashkëkohore nga një autore e angazhuar në mbështetje të shqiptarëve. Shiko burimin

[7] Parlamenti britanik, Hansard, Dhoma e Komuneve, 8 maj 1913, vëll. 52, kol. 2298–2302, ndërhyrja e Aubrey Herbert, «Albania and Montenegro». Shiko burimin

[8] Carnegie Endowment for International Peace, Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars, Washington, 1914, kap. IV, f. 149–151. Teksti përfshin edhe denoncime dhe dëshmi që Komisioni nuk i ka verifikuar të gjitha drejtpërdrejt. Shiko burimin

[9] U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, The Paris Peace Conference 1919, vëll. IV, dok. 6, shtojca «Albanian Claims», deklarata e delegacionit shqiptar e 24 shkurtit 1919. Statistikat paraqesin pretendime të palës. Shiko burimin

[10] Parlamenti britanik, Hansard, përgjigje me shkrim, 8 gusht 1913, vëll. 56, kol. 1935–1936W, «War in Balkans», pyetjet e Aubrey Herbert dhe përgjigjet e Sir Edward Grey. Shiko burimin

[11] Gjykata e Përhershme e Drejtësisë Ndërkombëtare, Question of the Monastery of Saint-Naoum (Albanian Frontier), mendimi këshillimor nr. 9, 4 shtator 1924, veçanërisht f. 13–22 të versionit anglisht dhe përfundimi në f. 22. Shiko burimin

[12] N. Lako, Carte ethnographique de l’Albanie, 1918, ekzemplari i Library of Congress, Geography and Map Division, Library of Congress Control Number (LCCN) 88694253, me shënime dorëshkrimore të vitit 1919 për kufijtë ekzistues dhe ata të propozuar. Shiko hartën origjinale

[13] Aparati ikonografik. M. Edith Durham, The Struggle for Scutari (Turk, Slav, and Albanian), Edward Arnold, Londër, 1914. Faqet 119, 257 dhe 343 të përmendura për tabelat ilustruese i referohen skanimit të konsultuar, jo domosdoshmërisht faqosjes së vëllimit. Imazhet me ngjyra të riprodhuara këtu janë ripërpunime digjitale, jo restaurime fotografike të besueshme në kuptimin dokumentar: disa hollësi mund të ndryshojnë nga fotografitë origjinale. Ato janë ilustrime të kontekstit, jo dëshmi të drejtpërdrejta të ngjarjeve të veçanta të rrëfyera për Kosovën. Përfshirja e një fotografie në vëllim, në vetvete, nuk provon autorësinë e saj. Shiko vëllimin e vitit 1914