IT
SQ
ENShqipëria 1913: e ndarë në Londër
Pavarësia nuk mjaftonte: kufijtë e Shqipërisë ende duhej të përcaktoheshin
Kur Shqipëria shpalli pavarësinë në Vlorë më 28 nëntor 1912, çështja politike ishte larg së qenit e zgjidhur. Parimi se duhej të ekzistonte një shtet shqiptar ishte pohuar, por forma e tij, shkalla e sovranitetit dhe, mbi të gjitha, kufijtë e tij ende duhej të përcaktoheshin. Në ato javë, ushtritë e Lidhjes Ballkanike pushtuan zona të gjera të ish-territoreve osmane në Evropë dhe çdo shtet fqinj paraqiti pretendime që, po të pranoheshin plotësisht, do t’i kishin lënë shumë pak territor një Shqipërie të pavarur.
Këtu qëndron dallimi mbi të cilin mbështetet e gjithë rindërtimi. Traktati i Londrës i 30 majit 1913 nuk vizatoi një hartë të hollësishme të Shqipërisë dhe nuk renditi, qytet më qytet, çfarë do të mbetej brenda apo jashtë saj. Ai e përjashtoi Shqipërinë nga cedimi i përgjithshëm i territoreve osmane dhe ua besoi gjashtë Fuqive të Mëdha përcaktimin e kufijve të saj dhe zgjidhjen e çështjeve të tjera që lidhnin me shtetin e ri. Vija konkrete u ndërtua, pra, përmes vendimeve të Konferencës së Ambasadorëve, punës së komisioneve ndërkombëtare dhe protokolleve të delimitimit.
Ky nuk është një dallim terminologjik, por filli që lidh të gjitha dokumentet: në procesin e Londrës të vitit 1913, Traktati ua beson çështjen shqiptare Fuqive, ndërsa Konferenca e Ambasadorëve, së bashku me protokollet pasuese, përcakton shtetin dhe gjurmon kufijtë e tij; në vitin 1915, në mes të luftës evropiane, një marrëveshje e re e fshehtë i trajton sërish pjesë të territorit shqiptar si material për kompensim diplomatik.
1. Para Londrës: katër projekte territoriale për Shqipërinë
Amedeo Giannini e hap rindërtimin e tij duke kujtuar se Austro-Hungaria dhe Italia, megjithëse rivale në Adriatik, në fund u bashkuan në një pikë: asnjëra nuk mund të pranonte që tjetra të fitonte kontroll mbizotërues mbi të gjithë bregdetin shqiptar. Perspektiva që Austro-Hungaria të shtrihej deri në Vlorë dhe, rrjedhimisht, drejt Ngushticës së Otrantos, në Romë perceptohej si një kërcënim strategjik. Në mënyrë paradoksale, rivaliteti mes dy fuqive ndihmoi në mbështetjen e zgjidhjes së një Shqipërie të ndarë nga shtetet fqinje ballkanike.
Ambiciet e Malit të Zi, Serbisë, Bullgarisë dhe Greqisë shkonin në drejtim të kundërt. Në përmbledhjen e Gianninit, Mali i Zi synonte të aneksonte Shkodrën dhe territorin deri në Drin; Serbia kërkonte një korridor drejt Adriatikut dhe Durrësit; Bullgaria shihte një pjesë të zonës së Liqenit të Ohrit si pjesë të çështjes maqedonase; Greqia synonte të avanconte në Shqipërinë e jugut deri te lumi Seman. Këto ishin pretendime, ende jo vendime. Por ato tregojnë qartë trysninë territoriale brenda së cilës lindi kompromisi ndërkombëtar i vitit 1913.
Çështja e Shkodrës ishte veçanërisht dramatike. Mali i Zi arriti ta pushtonte qytetin, por presioni i Fuqive të Mëdha bëri që Shkodra të mbetej brenda shtetit të ri shqiptar. Serbia, nga ana e saj, nuk mori as Durrësin dhe as një korridor sovran drejt detit. Greqia nuk e mori vijën e Semanit. Megjithatë, rrëzimi i këtyre pretendimeve maksimale nuk do të thoshte se Shqipëria mori kufijtë e kërkuar nga shqiptarët: kompromisi do të linte jashtë një sërë krahinash dhe qendrash që diplomacia shqiptare do të vazhdonte t’i pretendonte.
2. Traktati i Londrës i 30 majit 1913: çfarë thotë në të vërtetë për Shqipërinë
Traktati i Paqes i nënshkruar në Londër më 30 maj 1913 i dha fund Luftës së Parë Ballkanike midis Perandorisë Osmane dhe shteteve të Lidhjes Ballkanike. Për çështjen shqiptare, nenet 2 dhe 3 janë veçanërisht vendimtare, ndërsa neni 1 vendos paqen dhe miqësinë midis palëve.
Neni 2: Shqipëria përjashtohet nga cedimi i përgjithshëm i territoreve osmane
Neni 2 parashikon që Perandoria Osmane t’u cedojë shteteve aleate të gjitha territoret e saj evropiane që ndodheshin në perëndim të vijës Enos-Midia, me një përjashtim të shprehur: Shqipërinë. Kjo klauzolë është themelore, sepse pengon që territori shqiptar të trajtohet thjesht si pjesë e plaçkës territoriale të transferuar në bllok fituesve ballkanikë. Megjithatë, përjashtimi ende nuk përcakton se çfarë nënkuptohet gjeografikisht me “Shqipëri”.
Neni 3: kufiri u besohet Fuqive të Mëdha
Nyja e vërtetë është neni 3. Sulltani dhe sovranët aleatë ua besojnë gjashtë Fuqive të Mëdha - Gjermanisë, Austro-Hungarisë, Francës, Britanisë së Madhe, Italisë dhe Rusisë - rregullimin e delimitimit të kufijve të Shqipërisë dhe të gjitha çështjeve të tjera që kanë të bëjnë me vendin. Me fjalë të tjera, Traktati nuk e zgjidh çështjen shqiptare: ai ia transferon atë Konferencës së Ambasadorëve.
Giannini vëren gjithashtu një hollësi juridike. Po të lexohet i veçuar, neni 3 e paraqet Shqipërinë sikur të ishte tashmë një entitet më vete, territorit të të cilit thjesht i mbetej të vizatohej kufiri. Por, po të lexohet së bashku me nenin 2, mund të lindte teorikisht dyshimi nëse përjashtimi i Shqipërisë nga cedimi linte të paprekur ndonjë formë sovraniteti osman. Sipas autorit, kjo tezë nuk pati asnjë pasojë praktike: Aleatët nuk e morën parasysh dhe Turqia nuk pretendoi ndonjë rivendosje efektive të sovranitetit mbi vendin. Vendimet pasuese të Konferencës së Ambasadorëve do të përjashtonin shprehimisht çdo lidhje suzereniteti me Portën e Lartë.
3. Konferenca e Ambasadorëve: nga mandati i Traktatit te lindja e shtetit
Konferenca e Ambasadorëve në Londër, e cila filloi në dhjetor 1912 dhe vazhdoi deri në vitin 1914, u bë kështu forumi ku Fuqitë e Mëdha e shndërruan parimin e një Shqipërie të veçantë në një rend shtetëror konkret. Vendimi i 29 korrikut 1913 është një nga dokumentet më të rëndësishme të gjithë kësaj çështjeje.
Teksti i riprodhuar nga Giannini ndahet në njëmbëdhjetë pika. Shqipëria krijohet si principatë autonome, sovrane dhe trashëgimore sipas parimit të parëlindjes dhe vendoset nën garancinë e gjashtë Fuqive. Princi do të caktohet nga këto Fuqi. Përjashtohet çdo lidhje suzereniteti me Turqinë. Vendi neutralizohet dhe neutraliteti i tij garantohet ndërkombëtarisht. Kontrolli i administratës civile dhe i financave i besohet një Komisioni Ndërkombëtar, të përbërë nga delegatë të gjashtë Fuqive dhe një delegat shqiptar.
Komisioni duhet të hartojë organizimin e hollësishëm të administratës, t’u paraqesë Fuqive një raport dhe, deri në emërimin e Princit dhe formimin e një qeverie kombëtare përfundimtare, të mbikëqyrë funksionimin e autoriteteve ekzistuese dhe të xhandarmërisë. Dokumenti përcakton gjithashtu organizimin ndërkombëtar të forcës së sigurisë publike dhe parashikon oficerë të huaj me komandë efektive. Teksti i riprodhuar nga Giannini thotë në pikën 9 se këta oficerë do të zgjidheshin nga ushtria suedeze; në praktikë, megjithatë, organizimi i xhandarmërisë iu besua oficerëve holandezë. Ky është një shembull i dobishëm se si vendimet diplomatike mund të ndryshonin gjatë zbatimit.
Materiali i Gianninit ruan edhe një mospërputhje që meriton të vihet në dukje: në rrëfimin e kapitullit I thuhet se kompetencat e Komisionit Ndërkombëtar do të zgjasnin pesë vjet; në tekstin dokumentar të shtojcës, pika 5 përcakton në vend të kësaj një kohëzgjatje prej dhjetë vjetësh, të rinovueshme nëse do të ishte e nevojshme. Në rindërtim, pra, duhet t’i jepet përparësi tekstit të aktit, duke e lënë të dukshme mospërputhjen në burim.
4. Statuti i vitit 1914: pandashmëria dhe patjetërsueshmëria e territorit
Hapi institucional pasues erdhi më 10 prill 1914, kur Komisioni Ndërkombëtar miratoi në Vlorë Statutin e Shqipërisë, një tekst me 216 nene. Për çështjet territoriale, tre nenet e para janë veçanërisht të rëndësishme.
Neni 1 e përcakton Shqipërinë si një principatë kushtetuese sovrane dhe trashëgimore nën garancinë e gjashtë Fuqive të Mëdha. Neni 2 përmban një formulë me rëndësi të madhe: Shqipëria është e pandashme dhe territori i saj është i patjetërsueshëm. Kufijtë e saj janë ata të përcaktuar nga gjashtë Fuqitë dhe nuk mund të ndryshohen apo korrigjohen veçse me ligj dhe me miratimin paraprak të po atyre Fuqive. Neni 3 konfirmon neutralizimin e Shqipërisë, duke njohur njëkohësisht të drejtën e vendit për të marrë masat e nevojshme për mbrojtjen e territorit të tij; ai vendos gjithashtu një regjim të posaçëm për portin tregtar që do të shërbehej nga hekurudha ndërkombëtare e planifikuar midis Serbisë dhe Adriatikut, duke ndaluar fortifikimin e tij.
Formula merr një peshë të veçantë në dritën e asaj që do të ndodhte në vitin 1915: territori që Statuti e kishte përcaktuar si të pandashëm dhe të patjetërsueshëm do të kthehej, brenda logjikës së kompensimeve të kohës së luftës, në qendër të një negociate të fshehtë.
5. Kufiri verior: nga Buna deri në Liqenin e Ohrit
Kufiri verior nuk mund të kuptohet përmes formulave të përgjithshme. Dokumenti i riprodhuar nga Giannini si protokoll për delimitimin e Shqipërisë veriore, i hartuar në kuadrin e Konferencës së Ambasadorëve të vitit 1913, përshkruan një vijë të ndërtuar përmes lumenjve, kreshtave malore, fshatrave, fiseve dhe rretheve. Ndjekja e kësaj vije bën të mundur të shihet konkretisht se cilat territore u përfshinë në shtetin shqiptar dhe cilat mbetën jashtë; për veriun dhe verilindjen, megjithatë, demarkacioni fizik në terren do të rifillonte dhe do të korrigjohej pas luftës.
Kufiri fillon në Adriatik, në grykëderdhjen e Bunës, sot Buna/Bojana, dhe ndjek talvegun e lumit deri në fshatin Goricë. Prej andej arrin në lartësitë që ndajnë Bunën nga Liqeni i Shkodrës, duke ia lënë Taraboshin Shqipërisë. Kalon liqenin pranë Dedire-Zogaj, i lënë gjithashtu Shqipërisë, dhe arrin në gjirin e Liqenit të Hotit.
Në këtë pikë, vija bëhet edhe kufi midis bashkësive fisnore. Gruda dhe Hoti i kalojnë Malit të Zi; Kastrati dhe Kelmendi mbeten në Shqipëri. Kufiri vazhdon përgjatë ndarjes midis Kuçit malazez dhe Kelmendit, deri në territoret e Gucisë dhe Plavës, të cilat së bashku me varësitë e tyre i lihen Malit të Zi. Prej andej ndjek vargmalin kryesor dhe vijën ujëndarëse midis pellgjeve të Limit dhe Drinit.
Më tej në juglindje, protokolli parashikon që vija të arrijë kreshtën e kodrave në jug të Gjakovës - “Diakowa” në dokument - duke e lënë qytetin jashtë Shqipërisë. Më pas vazhdon drejt Drinit të Bardhë, ndjek rrjedhën e tij në perëndim të Prizrenit dhe ia lë krahinën e Lumës Shqipërisë. Nga Luma ngjitet në kreshtën e Korabit: Dibra e Poshtme mbetet në shtetin e ri shqiptar, ndërsa krahina e Rekës mbetet jashtë tij.
Pak në veri të qytetit të Dibrës, sot Debar, kufiri largohet nga kreshta; qyteti mbetet jashtë Shqipërisë. Vija arrin Drinin e Zi, e ndjek atë përpjetë deri në Zoukowo dhe më pas ndjek kreshtat që ndajnë pellgun e Drinit nga ai i Shkumbinit. Edhe Struga mbetet jashtë. Në fund, kufiri arrin bregun e Liqenit të Ohrit, pranë fshatit Lin.
Protokolli bën kështu të mundur të përcaktohet një grup i parë përfshirjesh dhe përjashtimesh. Taraboshi, Dedire-Zogaj, Kastrati, Kelmendi, Luma dhe Dibra e Poshtme mbeten me Shqipërinë. Gruda, Hoti, Gucia, Plava, Gjakova, Reka, qyteti i Dibrës dhe Struga mbeten jashtë; Prizreni ndodhet në lindje të vijës. Në përmbledhjen e tij rrëfimore, Giannini shton se Serbia mori Prizrenin, Ipekun/Pejën, Gjakovën dhe Prilepin: kjo duhet lexuar si përmbledhje e autorit mbi rregullimin territorial dhe jo si një listë fjalë për fjalë e protokollit. Sidomos për Prilepin, artikulli nuk e trajton atë si një lokalitet të caktuar nga protokolli shqiptar, por vetëm regjistron informacionin ashtu siç shfaqet në përmbledhjen e Gianninit.
6. Kufiri jugor: mandati, kriteret dhe territoret që duhej të caktoheshin
Për kufirin jugor, Konferenca e Londrës i dha Komisionit Ndërkombëtar një mandat veçanërisht të hollësishëm. Zona ku Komisioni duhej të punonte kufizohej, në perëndim, nga malet që ndanin rajonin bregdetar të caktuar Shqipërisë deri në Ftelia nga lugina e Gjirokastrës; në verilindje, nga kufiri i ish-kazasë osmane të Korçës. Midis këtyre dy zonave, memorandumi i Venizellosit përbënte një nga pikat veriore të referimit të fushës së punës, ndërsa në jug dhe juglindje Komisioni duhej të shtrihej deri te vija e propozuar nga Austro-Hungaria dhe Italia.
Vendimet e Londrës të gushtit 1913 përcaktuan megjithatë disa pika parimore për sektorin jugor. Shqipëria duhej të përfshinte rajonin bregdetar deri në Ftelia, përfshirë ishullin e Sazanit; rajonin në veri të vijës greke; ish-kazanë e Korçës; si dhe bregun perëndimor dhe jugor të Liqenit të Ohrit nga fshati Lin deri te manastiri i Shën Naumit. Kuptimi i këtij segmenti të fundit, megjithatë, do të bëhej më vonë objekt mosmarrëveshjeje: në vitin 1924 Gjykata e Përhershme e Drejtësisë Ndërkombëtare vlerësoi se tekstet e vitit 1913 nuk ishin mjaftueshëm të sakta për ta konsideruar kufirin pranë manastirit të Shën Naumit të përcaktuar përfundimisht.
Delimitimi duhej të mbështetej në kritere etnografike dhe gjeografike. Për hetimet etnografike, Komisioni duhej të përcaktonte gjuhën amtare, domethënë gjuhën e folur brenda familjeve. Teksti përjashtonte shprehimisht nga vlerësimi çdo përpjekje për plebishite ose manifestime të tjera politike. Në rrethet e banuara nga kutzovllehët, Komisioni duhej të përcaktonte kombësinë, duke ua lënë Fuqive vendimin përfundimtar për përkatësinë ndaj Shqipërisë ose Greqisë. Së fundi, brenda një muaji nga përfundimi i punimeve, trupat greke duhej të evakuonin territoret e caktuara Shqipërisë.
7. Protokolli i Firences i 17 dhjetorit 1913: vija pikë për pikë
Protokolli i Firences i 17 dhjetorit 1913 e shndërroi atë mandat në një vijë konkrete. Është një nga dokumentet më të rëndësishme për të kuptuar kufirin midis Shqipërisë dhe Greqisë, sepse nuk ndalet te një formulë politike: ai ndjek kreshta, kuota, lumenj dhe fshatra.
Vija fillon në të ashtuquajturën pikë C, në kuotën 1738 të hartës austriake, në verilindje të Mandra Nikolicës, ku kufiri jugor i kazasë së Korçës takon kreshtën e Gramozit. Prej andej zbret drejt jugut përgjatë kreshtës deri në Mavri Petra, kalon kuotat 2536 dhe 2019 dhe arrin në Golo. Më pas ndjek vijën ujëndarëse deri në kuotën 1740, kalon midis fshatrave Badat dhe Kursaka dhe drejtohet nga kodra në verilindje të Kukësit, prej nga zbret drejt Sarandaporosit.
Kufiri ndjek shtratin e Sarandaporosit deri në bashkimin e tij me Vojusën, Vjosën. Prej andej arrin majën e malit Tumba, duke kaluar midis Zipalicës dhe Messarias dhe pranë kuotave 956 dhe 2000. Nga mali Tumba kthehet drejt perëndimit deri në kuotën 1621, duke kaluar në veri të Zrimazes, dhe më pas ndjek sërish vijën ujëndarëse deri në lartësinë në verilindje të Episkopit.
Pikërisht në këtë seksion protokolli fillon të përcaktojë shprehimisht fatin e fshatrave të veçantë: Badati mbetet me Shqipërinë, ndërsa Gaidohori mbetet me Greqinë. Vija zbret në luginën e Ziinosit, kalon lumin dhe ngjitet në kodrën e Kakavijës, e cila mbetet me Shqipërinë. Më pas ndjek sërish vijën ujëndarëse: Valtista dhe Kastaniani mbeten me Greqinë, Kossoviça me Shqipërinë, derisa arrin në Murganë, kuota 2124.
Nga Murgana kufiri vazhdon drejt Stugarës dhe, duke kaluar Vertopin dhe kuotën 750, ia lë Janjarin dhe Yervën Shqipërisë. Më pas kalon kuotat 1014, 675 dhe 839, kthehet në veriperëndim dhe ia lë Konispolin Shqipërisë. Në fund ndjek kreshtën e kodrave të Stilos dhe Orbës dhe, para kuotës 254, kthehet në jug drejt gjirit të Ftelias.
Në përmbledhjen e tij të përgjithshme, Giannini vëren se Greqia, megjithëse nuk mori të gjithë Shqipërinë e jugut që kishte pretenduar, mori Janinën. Edhe kjo deklaratë duhet mbajtur e ndarë nga vija teknike e Protokollit të Firences: protokolli përshkruan vijën dhe emërton disa lokalitete në njërën apo tjetrën anë, ndërsa pohimi për Janinën i përket përmbledhjes politike të Gianninit mbi rregullimin e përgjithshëm ballkanik dhe këtu nuk paraqitet si klauzolë e Protokollit të Firences.
8. Territoret e mbetura jashtë: çfarë na lejojnë të themi dokumentet
Të flasësh për “territoret e mbetura jashtë Shqipërisë” kërkon saktësi, sepse burimet veprojnë në nivele të ndryshme. Disa lokalitete shpallen shprehimisht jashtë nga protokollet; të tjera janë jashtë sepse kufiri kalon në perëndim ose në veri të tyre; të tjera ende përmenden nga Giannini në përmbledhjen e tij; së fundi, një grup më i gjerë territoresh shfaqet në pretendimet shqiptare të paraqitura pas luftës. Ngatërrimi i këtyre kategorive krijon një listë që mund të duket më e gjerë, por është historikisht më pak rigoroze.
Në sektorin malazez
Protokolli verior ia lë Malit të Zi Grudën dhe Hotin, Gucinë dhe Plavën me varësitë e tyre. Shkodra përfaqëson rastin e kundërt: u pushtua dhe u pretendua nga Mali i Zi, por mbeti me Shqipërinë. Kufiri, pra, nuk e pranoi pretendimin malazez për t’u shtrirë deri në Drin, megjithëse i caktoi Malit të Zi territore fisnore dhe malore që pala shqiptare do t’i konsideronte më pas pjesë të hapësirës së saj kombëtare.
Në sektorin serb dhe në zonën e mëvonshme jugosllave
Protokolli i lë jashtë Gjakovën, Rekën, qytetin e Dibrës dhe Strugën; e vendos Prizrenin në lindje të vijës dhe ia lë Lumën dhe Dibrën e Poshtme Shqipërisë. Në përmbledhjen e tij, Giannini shton Prizrenin, Ipekun/Pejën, Gjakovën dhe Prilepin ndër qendrat e marra nga Serbia: kjo është sinteza e autorit, e dallueshme nga formulimi fjalë për fjalë i protokollit. Në terminologjinë bashkëkohore, një numër i rëndësishëm i këtyre qendrave ndodhen sot në Kosovë ose në Maqedoninë e Veriut; në vitin 1913, megjithatë, kuadri përkatës ishte ai i rretheve dhe lokaliteteve osmane dhe i ndarjeve të reja shtetërore, jo kufijtë e sotëm.
Në sektorin grek
Protokolli i Firences i lë Greqisë Gaidohorin, Valtistën dhe Kastanianin, ndërsa Badatin, Kakavijën, Kossoviçën, Janjarin, Yervën dhe Konispolin i mban për Shqipërinë. Giannini e përfshin gjithashtu Janinën ndër qendrat që kaluan te Greqia në rregullimin më të gjerë pas Luftërave Ballkanike; ky artikull e mban qëllimisht këtë përmbledhje të ndarë nga përmbajtja fjalë për fjalë e Protokollit të Firences. Rajoni jugor ishte terreni më i diskutuar, sepse pala greke pretendonte një zonë shumë më të gjerë, të përshkruar shpesh në memorandumet greke të kohës si “Epiri i Veriut”, ndërsa pala shqiptare argumentonte për një vijë etnike shumë më në jug.
Një përmbledhje e shkurtër e caktimeve të shprehura në dokumentet e vitit 1913
Për ta kuptuar menjëherë rezultatin territorial, është e dobishme të ndahen caktimet e shprehura qartë në protokolle nga përmbledhjet rrëfimore të Gianninit. Tabela e mëposhtme përfshin vetëm lokalitetet dhe zonat e përmendura shprehimisht në burimet e përdorura; ajo nuk duhet lexuar si një listë e plotë e çdo fshati që ndodhej në njërën apo tjetrën anë të vijës.
| Sektori | Lokalitetet/zonat e përmendura | Rezultati i dokumentuar | Burimi |
|---|---|---|---|
| Malazez | Gruda; Hoti; Gucia; Plava dhe varësitë | Jashtë Shqipërisë; të caktuara Malit të Zi në protokollin verior. | Dokumenti XVIII |
| Serb / lindor | Gjakova; Reka; qyteti i Dibrës; Struga; Prizreni në lindje të vijës. Giannini shton Ipekun/Pejën dhe Prilepin në përmbledhjen e tij. | Jashtë Shqipërisë sipas vijës ose përmbledhjes së burimit. | Dokumenti XVIII; kap. I |
| Jugor / grek | Gaidohori; Valtista; Kastaniani; Janina në përmbledhjen e Gianninit. | Greqisë; Janina përmendet në përmbledhjen rrëfimore, jo në formulimin e hollësishëm të Protokollit të Firences. | Dokumenti XIX; kap. I |
| Territoret e mbajtura nga Shqipëria | Shkodra; Kastrati; Kelmendi; Luma; Dibra e Poshtme; Badati; Kakavija; Kossoviça; Janjari; Yerva; Konispoli; kazaja e Korçës; bregdeti deri në Ftelia. | Brenda shtetit shqiptar në pasazhet dokumentare të shqyrtuara. | Dokumentet XVIII-XIX-XX |
9. Përgjigjja shqiptare: “kufiri etnografik” i pretenduar pas luftës
Materiali i mbledhur nga Giannini na lejon të shohim jo vetëm atë që vendosën Fuqitë, por edhe mënyrën se si diplomacia shqiptare e përshkroi më vonë humbjen territoriale të vitit 1913. Në Konferencën e Paqes në Paris, Delegacioni Shqiptar paraqiti një program maksimal të mbështetur te ideja e një “kufiri etnografik”. Është e rëndësishme të raportohet si pretendim i palës shqiptare dhe jo si përshkrim neutral i situatës demografike.
Sipas memorandumeve të përmbledhura nga Giannini, Delegacioni argumentonte se Kongresi i Berlinit i vitit 1878 dhe Konferenca e Londrës e vitit 1913 kishin përfshirë territore shqiptare në Malin e Zi, Serbi dhe Greqi. Vija e pretenduar fillonte në gjirin e Spicës, në veri të Tivarit, vazhdonte drejt verilindjes për të përfshirë Turin, Hotin, Grudën dhe Trieshin, si dhe qytetin e Podgoricës. Duke ndjekur kufijtë malazezë para vitit 1912, ajo përfshinte më pas rrethin e Ipekut/Pejës, pjesën lindore të rrethit të Mitrovicës, rrethet e Prishtinës, Gjilanit, Ferizajt dhe Kaçanikut, një pjesë të rrethit të Shkupit dhe më pas Tetovën, Gostivarin, Kërçovën dhe Dibrën.
Nga Dibra, vija do të arrinte në Malin e Thatë, midis liqeneve të Ohrit dhe Prespës; prej andej do të ndiqte vijën e vitit 1913 deri në kreshtën e Gramozit dhe më pas do të vazhdonte drejt jugut deri në Gjirin e Prevezës. Giannini raporton se Delegacioni i përshkruante të gjitha territoret në perëndim të kësaj vije si “Shqipëri etnike dhe historike”.
I njëjti Delegacion pretendonte se në këtë zonë jetonin dy milionë e gjysmë shqiptarë: një milion brenda kufijve të caktuar në vitin 1913 dhe një milion e gjysmë në rajonet e ceduara Malit të Zi, Serbisë dhe Greqisë. Ai pohonte më tej se shqiptarët përbënin rreth 80 për qind të popullsisë në territoret e pretenduara dhe se në zona si Ipeku/Peja, Gjakova, Prizreni dhe Çamëria elementët sllavë ose grekë ishin pakica. Këto shifra ishin pjesë e argumentimit diplomatik shqiptar dhe duhet të paraqiten si të tilla: ato nuk janë statistika të pavarura të vërtetuara nga Konferenca.
Giannini shton se, në formulimin më të gjerë, disa qarqe shqiptare përdornin shprehjen “integritet territorial” për t’iu referuar ish-vilajeteve osmane të Shkodrës, Kosovës, Manastirit dhe Janinës, së bashku me një pjesë të vilajetit të Selanikut. Edhe ky ishte një program politik dhe territorial, jo kufiri i njohur nga Fuqitë në vitin 1913.
10. Pretendimet e fqinjëve: pse i kërkonin ato territore
Për të kuptuar kufirin e vitit 1913, nuk mjafton të dimë se ku u vizatua. Duhet të kuptojmë argumentet e përdorura për të provuar ta zhvendosnin. Memorandumet e cituara nga Giannini tregojnë se palët nuk flisnin vetëm për etninë: ato thërrisnin në ndihmë historinë, gjeografinë, strategjinë, ekonominë, daljen në porte dhe kontrollin e komunikimeve.
Mali i Zi: Shkodra si “portë” ekonomike dhe strategjike
Në memorandumin malazez të 5 marsit 1919, i cili përsëriste argumente të pranishme që në vitin 1913, Shkodra pretendohej për arsye historike, gjeografike, strategjike, etnike dhe ekonomike. Buna shihej si dalja natyrore e Malit të Zi në det dhe kontrolli i Shkodrës si kusht për rregullimin e lumit, bonifikimin e tokave dhe zhvillimin e ekonomisë. Këto ishin argumente malazeze; ato nuk mjaftuan për të përmbysur vendimin që e mbajti Shkodrën brenda Shqipërisë.
Serbia dhe më pas Jugosllavia: Durrësi, Drini dhe siguria strategjike
Giannini i përmbledh ambiciet serbe dhe jugosllave në tri nivele: programi maksimal, Durrësi; programi i ndërmjetëm, Drini; programi minimal, një korrigjim i kufirit për ta bërë atë strategjikisht të sigurt. Sipas autorit, ambicia për të marrë Durrësin do të sillte aneksimin e gjithë Shqipërisë së veriut dhe të një pjese të konsiderueshme të Shqipërisë së mesme, deri në Vjosë. Në memorandumet jugosllave, Shkodra dhe Buna lidhen gjithashtu me projektin e një hekurudhe Danub-Adriatik.
Greqia: vija e Vjosës dhe çështja e Korçës
Në Mémoire sur les frontières de l'Epire, të paraqitur në vitin 1913, qeveria greke propozonte një kufi që ndiqte Vjosën përpjetë nga grykëderdhja deri në Këlcyrë, më pas malet e Dangëllisë, dhe arrinte sistemin malor që ndan liqenet e Ohrit, Prespës dhe Maliqit nga pellgjet e Devollit dhe Shkumbinit. Meqë kushtet ndërkombëtare e bënin të parealizueshëm një pretendim ndaj Vlorës, propozimi u zhvendos në jug të portit: nga gjiri i Gramës drejt maleve të Karaburunit, Kores, Cepinit dhe Suhogorës, deri në bashkimin e Drinit me Vjosën dhe më pas në Këlcyrë.
Çështja e Korçës u bë veçanërisht e ndjeshme. Memorandumet greke citonin shkollat, institucionet komunitare dhe ndërgjegjen kombëtare të popullsisë ortodokse; pala shqiptare kundërshtonte barazimin automatik midis përkatësisë fetare ortodokse dhe kombësisë greke. Konferenca e vitit 1913 dhe vendimet e mëvonshme e mbajtën ish-kazanë e Korçës brenda Shqipërisë. Edhe këtu, pra, kufiri ishte rezultat i një kompromisi midis kritereve etnografike, gjeografike dhe strategjike, jo zbatimi mekanik i një rregulli të vetëm.
11. Viti 1914: rendi i krijuar në Londër shembet
Rregullimi i vitit 1913 pati shumë pak kohë për t’u konsoliduar. Principata e Vilhelm Vidit hyri shpejt në krizë dhe, me shpërthimin e Luftës së Parë Botërore, territori shqiptar u përshkua përsëri nga pushtime dhe qendra rivale pushteti. Giannini përshkruan një situatë ku Shkodra administrohej nga një komision vendor, mirditorët ruanin organizimin e tyre tradicional, malësorët jetonin sipas sistemit të tyre patriarkal, Esat Pasha dominonte Tiranën, Durrësin dhe zonën qendrore, Shqipëria e jugut ishte e pushtuar nga forcat greke dhe Vlora administrohej në nivel lokal.
Në vjeshtën e vitit 1914, Italia, ende neutrale, dërgoi një mision detar në Vlorë dhe mori në zotërim ishullin e Sazanit. Gjatë së njëjtës periudhë, forcat greke zbarkuan në Sarandë dhe pushtuan rrethet e Gjirokastrës dhe Përmetit. Kronologjia e Gianninit përmban këtu një mospërputhje të brendshme në datat e tetorit; prandaj është më e matur të ruhet fakti thelbësor - depërtimi i njëkohshëm italian dhe grek - pa e mbështetur rindërtimin në atë datë të vetme të shtypur.
Kur Italia filloi të negocionte hyrjen e saj në luftë me Antantën, Shqipëria nuk ishte, pra, një shtet i organizuar në mënyrë të qëndrueshme brenda kufijve të vitit 1913, por një territor i njohur formalisht dhe i garantuar ndërkombëtarisht që në terren ishte fragmentuar sërish. Pikërisht në këtë kontekst lindi Traktati i Londrës.
12. Traktati i Londrës i 26 prillit 1915: Shqipëria në negociatat e fshehta të Antantës
Para se të kalojmë te klauzolat, nevojitet një sqarim dokumentar. Giannini e hap kapitullin kushtuar marrëveshjes duke dhënë datën 24 prill 1915, por gjetkë në të njëjtin vëllim përdor 26 prillin. Teksti diplomatik i botuar në dokumentet e Departamentit të Shtetit të SHBA-së mban datën e nënshkrimit 26 prill 1915: kjo është data që duhet përdorur për marrëveshjen.
13. Si lindi marrëveshja: Vlora, Durrësi dhe ideja e një Shqipërie të vogël qendrore
Sipas dokumenteve diplomatike të përdorura nga Giannini, që nga fundi i korrikut 1914 qeveria franceze ishte shprehur e favorshme që Italia të merrte Trentinon dhe Vlorën në një rregullim të ardhshëm, ndërsa Serbia dhe Greqia do të merrnin nga ana e tyre kompensime territoriale në Adriatik. Britania e Madhe ishte e gatshme t’u shtonte Triesten koncesioneve të ofruara Italisë. Ministri rus Sazonov e pranonte interesin e Italisë për Vlorën.
Ndërsa po merrnin formë kushtet e hyrjes së Italisë në luftë, Roma këmbëngulte që Durrësi të mbetej me një Shqipëri qendrore të pavarur, ndërsa Vlora dhe Sazani të kalonin nën sovranitetin e plotë italian së bashku me një territor mjaftueshëm të gjerë për të garantuar mbrojtjen e tyre. Giannini e përmbledh këtë brez afërsisht si të shtrirë midis Vjosës në verilindje dhe kufirit verior të rrethit të Himarës në jug.
Rusia, në të kundërt, shtynte drejt një zgjidhjeje më të favorshme për Serbinë, Malin e Zi dhe Greqinë. Giannini rindërton një pozicion rus që favorizonte një kufi të përbashkët serbo-grek përmes territorit shqiptar, duke ia caktuar Epirin Greqisë dhe Shqipërinë veriore deri në Drin Serbisë dhe Malit të Zi. Italia vazhdonte të mbështeste ekzistencën e një Shqipërie të pavarur me Durrësin si kryeqytet, por pranoi, nën kushte të caktuara, se nuk do të kundërshtonte një ndarje të zonave veriore dhe jugore.
Ky është parakushti i domosdoshëm për të lexuar saktë nenet 5, 6 dhe 7: ato nuk janë tri klauzola të izoluara, por rezultati i një negociate në të cilën Adriatiku, hyrja e Italisë në luftë dhe aspiratat ballkanike trajtoheshin si pjesë e së njëjtës paketë.
14. Neni 5: bregdeti Adriatik dhe Durrësi
Neni 5 i marrëveshjes merret kryesisht me Dalmacinë dhe rregullimin adriatik, por përmban dy dispozita që lidhen drejtpërdrejt me Shqipërinë. Nga njëra anë, ai parashikon neutralizimin e gjerë të bregdetit të Adriatikut; nga ana tjetër, në shënimin territorial, përfshin Shëngjinin ndër portet e sektorit të destinuar për shtetet sllave të jugut dhe parashikon që porti i Durrësit t’i caktohet shtetit të pavarur mysliman të Shqipërisë.
Formula është domethënëse. Durrësi nuk i caktohet as Italisë dhe as Serbisë: ai duhet të shërbejë si dalje e një entiteti shqiptar të pavarur. Por kjo pavarësi, siç e bën të qartë neni 7, nuk nënkupton domosdoshmërisht ruajtjen e Shqipërisë së vitit 1913 në tërësinë e saj. Marrëveshja parashikon një shtet qendror shqiptar potencialisht shumë më të vogël.
15. Neni 6: Vlora dhe Sazani Italisë
Neni 6 është i qartë: Italia do të marrë sovranitet të plotë mbi Vlorën, ishullin e Sazanit dhe një territor përreth mjaftueshëm të gjerë për të garantuar mbrojtjen ushtarake të këtyre pikave. Teksti zyrtar e vendos këtë territor afërsisht midis Vjosës në veri dhe lindje dhe kufirit të rrethit të Himarës në jug.
Kuptimi strategjik është i qartë. Vlora kontrollonte hyrjen lindore të Ngushticës së Otrantos; Sazani, përballë gjirit, e plotësonte këtë pozitë. Në vitin 1913, ishulli ishte përfshirë ndër territoret e caktuara Shqipërisë nga Komisioni për kufirin jugor. Në vitin 1915, përkundrazi, marrëveshja ia transferonte shprehimisht Italisë së bashku me Vlorën. Brenda vetëm dy vjetësh, pra, një pikë që sistemi i Londrës e kishte vendosur brenda Shqipërisë u vu sërish në tryezë si kompensim lufte.
16. Neni 7: projekti për copëtimin e Shqipërisë
Neni 7 është dispozita vendimtare për të kuptuar deri ku mund të arrinte projekti i vitit 1915. Klauzola është kushtore: ajo nuk urdhëron një ndarje të menjëhershme dhe automatike të Shqipërisë, por parashikon se, nëse Italia merrte kompensimet e përcaktuara në nenet paraardhëse dhe në Shqipëri formohej një shtet i vogël autonom i neutralizuar, Roma nuk do të kundërshtonte asnjë dëshirë të ardhshme të Francës, Britanisë së Madhe dhe Rusisë për të ndarë rrethet kufitare veriore dhe jugore të Shqipërisë midis Malit të Zi, Serbisë dhe Greqisë.
E njëjta klauzolë parashikonte që bregdeti nga kufiri jugor i territorit italian të Vlorës deri në Kepin Stilos të neutralizohej dhe që Italisë t’i besohej përfaqësimi i shtetit shqiptar në marrëdhëniet me fuqitë e huaja. Pjesa përfundimtare e nenit 7 është formuluar në mënyrë të pazakontë: Italia pranonte, në çdo rast, të linte territor të mjaftueshëm në lindje të Shqipërisë për të siguruar ekzistencën e një vije kufitare midis Greqisë dhe Serbisë në perëndim të Liqenit të Ohrit. Ky është formulimi i botimit diplomatik britanik të vitit 1920, i cili përputhet në thelb me tekstin e botuar në dokumentet amerikane.
Rezultati është një konfigurim shumë i ndryshëm nga rregullimi i vitit 1913: një bërthamë qendrore shqiptare, Vlora dhe Sazani të caktuara sovranitetit italian, mundësia e ndarjes së Shqipërisë veriore dhe jugore midis Malit të Zi, Serbisë dhe Greqisë dhe, në anën lindore, parashikimi për të lënë hapësirë të mjaftueshme që Greqia dhe Serbia të kishin një kufi të përbashkët në perëndim të Liqenit të Ohrit. Megjithatë, marrëveshja nuk jep një delimitim të saktë të të gjitha këtyre territoreve: çdo hartë e skemës së vitit 1915 duhet, pra, të lexohet si rindërtim ose diagram interpretues dhe jo si transkriptim i thjeshtë i një kufiri tashmë të përshkruar nen pas neni.
Giannini këmbëngul në një dallim: sipas tij, Italia parapëlqente një zgjidhje me një Shqipëri të pavarur dhe Durrësin si kryeqytet dhe e pranonte mundësinë e ndarjes vetëm si alternativë dytësore, për të kënaqur Aleatët dhe aspiratat ballkanike. Megjithatë, kjo është interpretimi i autorit për politikën italiane; fakti dokumentar i sigurt është vetë klauzola, e cila e angazhon Italinë të mos kundërshtojë një ndarje të tillë të mundshme, nëse plotësoheshin kushtet e përcaktuara.
Dallimi me vitin 1913 është, pra, i qartë: atëherë Fuqitë ndërtuan një kufi përmes komisioneve dhe protokolleve; në vitin 1915 traktati i fshehtë përcaktonte kryesisht të drejta, destinacione dhe ndarje të mundshme, duke lënë qëllimisht të papërcaktuar vijën e saktë të disa sektorëve.
17. Marrëveshja ishte e fshehtë
Neni 16 përcaktonte se traktati duhej të mbetej sekret. Kjo shpjegon pse marrëveshja e vitit 1915 i përkiste një logjike diplomatike të ndryshme nga procesi publik dhe shumëpalësh i vitit 1913. Fuqitë nuk po ridizajnonin hapur rendin ballkanik në një konferencë ndërkombëtare; ato po negocionin hyrjen e Italisë në luftë përmes premtimeve territoriale të ndërsjella.
Botimi i traktateve të fshehta nga qeveria revolucionare ruse pas vitit 1917 bëri të njohur përmbajtjen e marrëveshjes. Që nga ai moment, Traktati u bë një nga dokumentet më të debatuara në diplomacinë adriatike të pasluftës dhe një nga bazat e mosmarrëveshjeve mbi fatin e Shqipërisë në Konferencën e Paqes.
18. 1913 dhe 1915: dy akte, dy logjika të ndryshme
Krahasimi i dy momenteve tregon një ndryshim rrënjësor të kontekstit diplomatik. Në vitin 1913, Fuqitë e Mëdha e përjashtuan Shqipërinë nga cedimi i përgjithshëm i territoreve osmane, përcaktuan rendin e saj politik dhe ua besuan komisioneve ndërkombëtare gjurmimin e kufijve. Në vitin 1915, përkundrazi, sistemi evropian që kishte garantuar atë rregullim ishte copëtuar tashmë nga lufta dhe çështja shqiptare u përfshi në negociatat për kompensime territoriale.
Në vitin 1915, sistemi ndërkombëtar që kishte garantuar Shqipërinë ishte tashmë në luftë me vetveten. Gjermania dhe Austro-Hungaria nuk morën pjesë në marrëveshje; Franca, Britania e Madhe dhe Rusia negociuan me Italinë. Vlora dhe Sazani iu premtuan Romës; Durrësi mbetej me bërthamën shqiptare; veriu dhe jugu mund të ndaheshin midis Malit të Zi, Serbisë dhe Greqisë. Neutraliteti i vitit 1913 ia la vendin logjikës së kompensimit në një luftë botërore.
Për këtë arsye është çorientuese të shkrihen “Traktati i Londrës” i vitit 1913 dhe “Traktati i Londrës” i vitit 1915 në një ngjarje të vetme. I pari, i datës 30 maj 1913, i dha fund Luftës së Parë Ballkanike dhe ua besoi Fuqive përcaktimin e Shqipërisë. I dyti, i datës 26 prill 1915, ishte një marrëveshje e fshehtë e kohës së luftës që rihapi rregullimin adriatik dhe parashikoi një zvogëlim të mëtejshëm territorial të Shqipërisë. Ato janë të lidhura, por nuk janë i njëjti akt.
19. Nga një kufi i vendosur te një kufi në terren: Korça, Vermoshi dhe Shën Naumi
Edhe pas vitit 1915, problemi nuk ishte mbyllur. Lufta kishte penguar përfundimin e disa operacioneve të delimitimit, sidomos në veri dhe verilindje. Më 9 nëntor 1921, Fuqitë kryesore Aleate iu kthyen çështjes dhe në vija të përgjithshme konfirmuan vijën e vendosur në vitin 1913, duke parashikuar njëkohësisht korrigjime lokale dhe rifillimin e veprimtarisë së komisioneve në terren.
Katërmbëdhjetë fshatrat e kazasë së Korçës
Kur Greqia kërkoi që, në veri të Gramozit, kufiri të ndiqte një vargmal tjetër në vend të kufirit të vjetër administrativ të kazasë së Korçës, Konferenca e Ambasadorëve e hodhi poshtë kërkesën. Giannini thekson se ndryshimi do të sillte aneksimin nga Greqia të katërmbëdhjetë fshatrave dhe kontrollin e rrugës Janinë-Korçë-Follorinë. Arsyetimi i Konferencës ishte se protokolli i vitit 1913 e kishte shpallur ish-kazanë osmane të Korçës pjesë përbërëse të Shqipërisë. Pas një vargu të gjatë protestash dhe shtyrjesh, trupat shqiptare morën në zotërim zonën e diskutuar më 31 tetor 1924.
Vermoshi
Në sektorin e Vermoshit, Komisioni Tellini, duke u mbështetur në vendimet e vitit 1913, fillimisht i hodhi poshtë korrigjimet e kërkuara nga Jugosllavia. Hetimet e mëtejshme arritën në përfundimin se lugina duhej t’i caktohej Shqipërisë, me përjashtim të një pjese që varej nga Gucia dhe Plava, të cilat ishin caktuar më parë Malit të Zi. Megjithatë, çështja u bë pjesë e një negociate më të gjerë me Jugosllavinë, e lidhur ngushtë me rastin e Shën Naumit.
Shën Naumi
Tekstet e Londrës të vitit 1913 përcaktonin, në kuadrin e punës së Komisionit Jugor, se bregu perëndimor dhe jugor i Liqenit të Ohrit, nga fshati Lin deri te manastiri i Shën Naumit, duhej të bënte pjesë në Shqipëri. Por mosmarrëveshja mbi vijën e saktë të kufirit pranë manastirit mbeti e pazgjidhur. Në Opinionin Këshillimor nr. 9 të 4 shtatorit 1924, Gjykata e Përhershme e Drejtësisë Ndërkombëtare rindërtoi aktet e vitit 1913 dhe arriti në përfundimin se ato nuk ishin mjaftueshëm të sakta për të provuar se kufiri te Shën Naumi ishte përcaktuar përfundimisht në atë kohë. Konferenca e Ambasadorëve ia kishte caktuar manastirin Shqipërisë me vendimin e 6 dhjetorit 1922 dhe Gjykata vlerësoi se, me atë vendim, Fuqitë e kishin përmbushur misionin që u ishte besuar në atë pikë. Çështja nuk përfundoi këtu: në vitin 1925, pas paraqitjes së provave të reja dhe zhvillimit të negociatave të drejtpërdrejta, Shqipëria dhe Mbretëria e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve arritën një kompromis që ia linte manastirin Jugosllavisë dhe i caktonte Shqipërisë lokalitetin Pichkoupiya/Peshkëpi. Giannini e vendos këtë kompromis brenda negociatës më të gjerë kufitare që përfshinte edhe Vermoshin.
Përfundimi i procesit në vitin 1926
Sipas rindërtimit të Gianninit, akti përfundimtar i delimitimit u nënshkrua në Paris më 30 korrik 1926, me pjesëmarrjen e përfaqësuesve të Fuqive dhe të shteteve të interesuara, duke mbyllur formalisht procesin e gjatë të gjurmimit të kufijve të Shqipërisë. Autori arrin në përfundimin se kufiri me Jugosllavinë buronte nga vija e Londrës e vitit 1913, vendimet e vitit 1921 dhe korrigjimet pasuese në terren; kufiri me Greqinë buronte nga marrëveshjet e Londrës të vitit 1913 dhe Protokolli i Firences, gjithashtu të plotësuara me korrigjime lokale. Data dhe funksioni përmbyllës i aktit të 30 korrikut 1926 konfirmohen edhe nga dokumentacioni arkivor që lidhet me delimitimin e Shqipërisë.
Gjykimi përfundimtar i Gianninit është haptazi vlerësues: ai e konsideron kufirin të pakënaqshëm nga pikëpamja gjeografike, etnike, ekonomike, administrative dhe politike dhe argumenton se një pjesë e rëndësishme e popullsisë dhe territorit shqiptar u përfshi në shtetet fqinje. Ky është përfundimi i autorit dhe pasqyron këndvështrimin e tij; ajo që dokumentacioni demonstron në mënyrë të pavarur është se kufiri ishte produkt i kompromiseve të njëpasnjëshme dhe jo i një akti të vetëm linear.
20. Një kronologji për t’i mbajtur aktet të dallueshme
Përfundim. Një shtet i njohur, por i vizatuar nga jashtë
Historia e Londrës nuk mund të reduktohet në formulën e vetme se “Fuqitë e Mëdha e ndanë Shqipërinë”. Kjo formulë përcjell perceptimin politik të humbjes territoriale, por nuk shpjegon mekanizmin konkret përmes të cilit ajo ndodhi. Për ta kuptuar, duhet të dallohen Traktati i 30 majit, vendimet e Konferencës së Ambasadorëve, protokollet e delimitimit, Statuti i vitit 1914 dhe, në fund, marrëveshja e fshehtë e vitit 1915.
Traktati i 30 majit 1913 e nxori Shqipërinë nga cedimi kolektiv i territoreve osmane fituesve ballkanikë, por nuk i caktoi Shqipërisë një kufi tashmë të përcaktuar. Kjo kompetencë iu transferua gjashtë Fuqive të Mëdha. Konferenca e Ambasadorëve i dha formë institucionale shtetit të ri; protokollet veriore dhe jugore e shndërruan vendimin politik në një vijë gjeografike; Protokolli i Firences përcaktoi kufirin jugor pikë për pikë.
Për shqiptarët, megjithatë, problemi nuk ishte thjesht një listë qytetesh. Delegacioni në Konferencën e Paqes argumentonte se kufiri i vitit 1913 kishte lënë jashtë një pjesë shumë më të madhe të hapësirës etnike shqiptare: nga Mali i Zi dhe Kosova deri në Maqedoninë perëndimore dhe Çamëri. Këto ishin pretendime politike dhe demografike të palës shqiptare dhe duhen lexuar si të tilla, por ato tregojnë përmasën e hendekut midis kufijve të njohur ndërkombëtarisht dhe programit kombëtar shqiptar.
Traktati i Londrës i 26 prillit 1915 shkoi më tej. Në çastin kur sistemi evropian po shembej në luftë, e njëjta Shqipëri që në vitin 1914 ishte shpallur e pandashme dhe e patjetërsueshme u bë sërish objekt negociate. Vlora dhe Sazani iu premtuan Italisë; Durrësi u rezervua për një shtet të vogël shqiptar; ndarja e Shqipërisë veriore dhe jugore midis Malit të Zi, Serbisë dhe Greqisë u parashikua si një mundësi e shprehur dhe kushtore. Dallimi midis viteve 1913 dhe 1915 qëndron pikërisht këtu: në rastin e parë, Fuqitë ndërtuan, përmes një vargu aktesh, kufijtë e një shteti të ri; në të dytin, ato pranuan se ky shtet mund të zvogëlohej sërish për të kënaqur ekuilibrat e kohës së luftës.
Historia e kufijve të Shqipërisë, në fund, nuk përfundoi as në Londër dhe as në Firence. Ajo vazhdoi përmes protestave, komisioneve, arbitrazheve, pushtimeve, korrigjimeve, Vermoshit dhe Shën Naumit, deri te akti përfundimtar i vitit 1926. Është kjo vargësi e gjatë - jo një nënshkrim i vetëm - që shpjegon vërtet se si lindi harta politike e Shqipërisë moderne.
Shënime dhe burime
1. Amedeo Giannini, L'Albania dall'indipendenza all'unione con l'Italia (1913-1939), bot. 4, Istituto per gli Studi di Politica Internazionale, 1939. Vëllimi i dhënë është burimi udhëzues për artikullin; vlerësimet politike të Gianninit dallohen nga tekstet dokumentare që ai riprodhon.
2. Traktati i Paqes i Londrës, 17/30 maj 1913, nenet 1-3. Përveç riprodhimit të Gianninit, teksti është kontrolluar edhe me Nouveau Recueil général de traités, seria e 3-të, vëll. VIII, nr. 3, f. 16-19: neni 2 e përjashton Shqipërinë nga cedimi i përgjithshëm i territoreve osmane në perëndim të vijës Enos-Midia; neni 3 ua beson gjashtë krerëve të shteteve të Fuqive të Mëdha delimitimin e kufijve dhe zgjidhjen e çështjeve të tjera që lidhen me Shqipërinë.
3. Vendimet e Konferencës së Ambasadorëve, Londër, 29 korrik 1913, Dokumenti I te Giannini, f. 195-196. Vendimi citohet gjithashtu në dokumentacionin historik të Ministrisë për Evropën dhe Punët e Jashtme të Republikës së Shqipërisë.
4. Statuti i Shqipërisë i hartuar nga Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit, Dokumenti II te Giannini, f. 197 e vijim; nenet 1-3 mbi formën e shtetit, pandashmërinë, patjetërsueshmërinë dhe neutralitetin.
5. Protokolli për delimitimin e Shqipërisë veriore, Konferenca e Ambasadorëve, Londër, 1913, Dokumenti XVIII te Giannini, f. 266-267. Për faktin se një pjesë e kufirit verior dhe verilindor ende nuk ishte shënuar përfundimisht në terren, shih edhe vendimin e 9 nëntorit 1921 dhe punën pasuese të Komisionit të Delimitimit.
6. Vendimet dhe udhëzimet e Konferencës së Londrës të vitit 1913 për delimitimin e kufirit jugor, Dokumenti XX te Giannini, f. 270-271. Rindërtimi i çështjes së Shën Naumit është kontrolluar gjithashtu me Permanent Court of International Justice, Question of the Monastery of Saint-Naoum (Albanian Frontier), Advisory Opinion No. 9, 4 September 1924, Series B, No. 9.
7. Protokolli i nënshkruar në Firence më 17 dhjetor 1913 nga Komisioni për delimitimin e kufirit jugor, Dokumenti XIX te Giannini, f. 268-269.
8. Giannini, kap. IX, Le aspirazioni albanesi, f. 63-68: shifrat demografike dhe vija që shtrihet deri në Prevezë paraqiten si pretendime të Delegacionit Shqiptar në Konferencën e Paqes.
9. Giannini, kap. VI-VIII, f. 49-61, për memorandumet dhe argumentet malazeze, jugosllave dhe greke.
10. Marrëveshja midis Francës, Rusisë, Britanisë së Madhe dhe Italisë, Londër, 26 prill 1915, botuar në Great Britain, Parliamentary Papers, Miscellaneous No. 7 (1920), Cmd. 671, f. 2-7, dhe në U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, 1917, Supplement 2, The World War, vëll. I, dok. 416.
11. Në tekstin e marrëveshjes së vitit 1915, neni 5 rregullon rregullimin adriatik dhe e rezervon Durrësin për shtetin e pavarur mysliman të Shqipërisë; neni 6 i premton Italisë sovranitet të plotë mbi Vlorën, Sazanin dhe një territor përreth të mjaftueshëm për mbrojtjen e tyre; neni 7 parashikon, nën kushte të caktuara, ndarjen e mundshme të Shqipërisë veriore dhe jugore midis Malit të Zi, Serbisë dhe Greqisë dhe përfaqësimin e shtetit shqiptar jashtë vendit nga Italia; neni 16 kërkon që marrëveshja të mbetet e fshehtë.
12. Vendimi lidhur me kufijtë e Shqipërisë, 9 nëntor 1921, i riprodhuar edhe në dokumentacionin e Lidhjes së Kombeve; Giannini e analizon në kapitullin kushtuar delimitimit përfundimtar.
13. Giannini, f. 150-166, për mosmarrëveshjet mbi Korçën, Vermoshin, Shën Naumin dhe përfundimin e procesit të delimitimit. Për Shën Naumin: Permanent Court of International Justice, Advisory Opinion No. 9, 4 September 1924; për zhvillimet e mëvonshme, shih edhe aktet e Gjykatës dhe të Konferencës së Ambasadorëve që lidhen me kompromisin e vitit 1925.
14. Teksti i 29 korrikut 1913 u referohet oficerëve “suedezë” për xhandarmërinë; organizimi faktik iu besua më pas oficerëve holandezë. Shih edhe dokumentacionin historik të Muzeut të Forcave të Armatosura të Republikës së Shqipërisë.
15. Data 24 prill 1915, që shfaqet në fillim të kap. II te Giannini, është një mospërputhje brenda veprës: marrëveshja diplomatike mban datën 26 prill 1915, siç dëshmohet si nga botimi parlamentar britanik i vitit 1920, ashtu edhe nga publikimi i FRUS; vetë Giannini përdor 26 prillin gjetkë.
Bibliografi thelbësore
• Amedeo Giannini, L'Albania dall'indipendenza all'unione con l'Italia (1913-1939), bot. 4, Milano, ISPI, 1939.
• Great Britain, Parliamentary Papers, Miscellaneous No. 7 (1920), Cmd. 671, Agreement between France, Russia, Great Britain and Italy, signed at London, April 26, 1915.
• Library of Congress, Geography and Map Division, Approximative zones according to the secret Treaty of London (April 26th 1915): [Albania], 1915, G6831.F2 1915 .R3, i dobishëm si krahasim historik hartografik për projektin e vitit 1915.
• Permanent Court of International Justice, Question of the Monastery of Saint-Naoum (Albanian Frontier), Advisory Opinion No. 9, 4 September 1924, Series B, No. 9.
• Dokumentet XVIII, XIX dhe XX të riprodhuara nga Giannini: protokolli verior i vitit 1913, Protokolli i Firences i 17 dhjetorit 1913 dhe protokolli i Konferencës së Londrës për kufirin jugor.
• Nouveau Recueil général de traités, seria e 3-të, vëll. VIII, nr. 3, f. 16-19, teksti i Traktatit të Paqes të Londrës të 17/30 majit 1913; vendimi i Fuqive i 9 nëntorit 1921 dhe dokumentacioni i Komisionit të Delimitimit për kufijtë shqiptarë.
0 Comments