IT
SQ
ENKur “Albania” nuk nënkuptonte Shqipërinë
Pyetja duket e thjeshtë, por në të vërtetë hap një nga çështjet më tërheqëse të historisë shqiptare. Pas këtyre dy emrave nuk fshihet një kundërthënie, por një shtresëzim i gjatë historik. Janë fjalë të lindura në epoka të ndryshme, të përdorura nga popuj të ndryshëm, të fiksuara nga gjuhë të ndryshme dhe të mbërritura deri në ditët tona.
Gabimi më i zakonshëm është ta lexojmë të kaluarën së prapthi, sikur sa herë që një burim i lashtë ose mesjetar përmend Albanoi, Arbanon apo Albania, të ishte duke treguar tashmë, pa asnjë nuancë, shtetin modern shqiptar. Nuk është kështu. Emrat kanë historinë e tyre. Mund të ngushtohen, të zgjerohen, të ndryshojnë funksion, të kalojnë nga një krahinë te një popull dhe, më në fund, nga një popull te një shtet. Në rastin shqiptar, pikërisht kjo lëvizje e bën historinë e emrit kaq interesante.
Një emër i lashtë, por jo një provë automatike
Një nga pikat e para të nisjes është Ptolemeu. Në shekullin II pas Krishtit, gjeografi aleksandrin regjistron në Ballkan forma si Albanoi dhe Albanopolis. Është një e dhënë e rëndësishme, sepse tregon se një emërtim që lidhet me rrënjën Alban- ishte i pranishëm në këtë hapësirë që në Antikitet.
Por këtu duhet të ndalemi për një çast. Ngjashmëria e një emri, e vetme, nuk mjafton për të provuar një vazhdimësi lineare, të përsosur dhe pa boshllëqe midis Albanoi-ve të lashtë dhe shqiptarëve mesjetarë e modernë. Mund të jetë një tregues. Nuk është, në vetvete, një përfundim përfundimtar.
A do të thotë kjo se emri Albania ka rrënjë shumë të lashta? Me shumë gjasë, po. A do të thotë se mund ta tregojmë historinë sikur gjithçka të ishte tashmë e qartë në shekullin II? Jo. Midis botës së Ptolemeut dhe burimeve mesjetare hapet një hendek i madh kronologjik. Pikërisht për këtë arsye, studimet më të kujdesshme e ndajnë dëshminë antike nga rishfaqja mesjetare e emrit, pa e mbushur vetëm me ngjashmëri gjuhësore atë që burimet nuk e dokumentojnë drejtpërdrejt.
Kur shqiptarët hyjnë vërtet në burimet mesjetare
Kalimi vendimtar ndodh në shekullin XI, kur historiani bizantin Mihal Ataliati përdor termin Albanoi. Për një kohë të gjatë, ky pasazh u konsiderua si përmendja e parë e qartë e shqiptarëve mesjetarë. Më pas erdhi kundërshtimi: studiuesja Era Vranoussi propozoi se, në njërin prej konteksteve të Ataliatit, ata Albanoi nuk ishin shqiptarë të Ballkanit, por normanë të Italisë së Jugut.
Debati me Alain Ducellier e ka shoqëruar për dekada këtë çështje. Në vitin 2021, John Quanrud e rishqyrtoi të gjithë polemikën dhe arriti në përfundimin se provat mbështesin më shumë leximin tradicional, pra identifikimin e Albanoi-ve me shqiptarët e Ballkanit, sesa hipotezën e mercenarëve normanë. Formula e saktë, pra, nuk është “problemi nuk ka ekzistuar kurrë”, por “sot leximi tradicional duket më i mbështetur”.
Kjo kujdesje është e çmuar, sepse pengon shndërrimin e një problemi historik në një slogan identitar. Burimet bëhen më të forta kur u njihen kufijtë, jo kur këta kufij fshihen.
Arbanon: një krahinë, ende jo Shqipëria moderne
Nëse Ataliati na afron me shqiptarët mesjetarë, Arbanon na afron me territorin. Rreth vitit 1100 emri rishfaqet në forma të ndryshme: Arbanon në greqisht, Raban në serbishten e vjetër, Albanum në latinisht. Por edhe këtu, pika thelbësore është të mos e detyrojmë gjeografinë.
Arbanon nuk përputhet automatikisht me të gjithë Shqipërinë e sotme. Fillimisht ai përcaktonte sidomos një krahinë të hapësirës së Shqipërisë së Mesme, afërsisht të lidhur me hinterlandin e Tiranës së sotme dhe me Krujën. Vetëm më vonë emri u zgjerua, u zhvendos dhe u ripërdor nga gjuhë e fuqi të ndryshme, derisa mori një shtrirje gjeografike më të gjerë.
Me fjalë të tjera: emri ekzistonte, por territori i tij nuk ishte ende ai i shtetit modern. Edhe kur flitet për të ashtuquajturën Principata e Arbanonit, duhet shmangur një formulim tepër modern. Nuk bëhej fjalë për një shtet kombëtar në kuptimin e shekujve XIX ose XX, por për një formacion politik mesjetar të përfshirë në botën bizantine dhe ballkanike. Për historinë e emrit, e rëndësishme është diçka tjetër: Arbanon po bëhej një emërtim politik dhe territorial i dallueshëm.
Arbër, Arbën, Arbëresh: si e quanin veten shqiptarët
Nëse nuk shohim vetëm ekzonimet, pra emrat e dhënë nga jashtë, por edhe endonimet, emrat që shqiptarët përdornin për veten, tabloja bëhet edhe më interesante.
Për shekuj, shqiptarët e njihnin veten me forma si Arbër dhe Arbën. Nga e njëjta familje rrjedhin Arbëresh dhe arbërisht, të cilat nuk janë kuriozitete anësore, por dëshmi të gjalla të një vetëemërtimi të lashtë. Komunitetet shqiptare që u vendosën në Italinë e Jugut ruajtën pikërisht emrin e vjetër, ndërsa në Greqi mbijetuan forma të afërta në botën arvanitase.
Ky është një fakt me rëndësi të madhe. Do të thotë se, përpara përhapjes së përgjithshme të emrit Shqiptar, sistemi i vjetër Arbër/Arbën ishte plotësisht i gjallë. Dhe ai mbijetoi pikërisht në komunitetet që u shkëputën nga Ballkani përpara se endonimi i ri të bëhej mbizotërues.
Edhe emërtime të jashtme si turqishtja Arnavut dhe greqishtja Arvanitis i përkasin, përmes zhvillimeve të ndryshme fonetike, së njëjtës familje të madhe historike. Variantet ndryshojnë sepse ndryshojnë gjuhët që i shqiptojnë. Kjo nuk do të thotë se ato përshkruajnë domosdoshmërisht popuj të ndryshëm.
Kur shfaqet Shqip
Në një moment, megjithatë, në botën shqipfolëse ndodh një ndryshim thelbësor. Krahas vetëemërtimit të vjetër Arbër/Arbën, dhe më pas gradualisht në vend të tij, shfaqet një sistem tjetër: shqip për gjuhën, Shqiptar për personin, Shqipëri ose Shqipni për vendin.
Këtu është thelbësore të mos e tregojmë historinë sikur ky emër të kishte ekzistuar gjithmonë. Kërkimet bashkëkohore gjuhësore theksojnë se përdorimi i përgjithshëm i shqip dhe Shqiptar është pasmesjetar dhe përhapet pas pushtimit osman, ndërsa në komunitetet shqipfolëse të Italisë së Jugut dhe të Greqisë vazhdon të jetojë arbërisht. Kjo mbijetesë është pothuajse një fotografi gjuhësore e një epoke të mëparshme.
Kalimi nga Arbër te Shqiptar nuk dëshmon lindjen e menjëhershme të një populli të ri. Ai tregon, përkundrazi, një ndryshim të vetëemërtimit brenda një bashkësie gjuhësore dhe historike që tashmë ekzistonte. Është një ndryshim në mënyrën e emërtimit të vetvetes, jo një thyerje etnike.
Legjenda e “Vendit të shqiponjave”
Këtu hyn në skenë shpjegimi më i njohur dhe më i dashur: Shqipëri si “Vendi i shqiponjave”, Shqiptar si “bir i shqiponjës” ose “njeri i shqiponjës”. Është një shpjegim i fuqishëm, i bukur dhe simbolikisht i përsosur. Pikërisht për këtë arsye duhet treguar kujdes.
Shqiponja është pa dyshim një nga simbolet e mëdha të identitetit shqiptar, edhe për shkak të trashëgimisë heraldike të Skënderbeut dhe historisë së mëvonshme të flamurit kombëtar. Por një simbol kombëtar nuk përputhet automatikisht me një etimologji të provuar shkencërisht.
Prandaj prejardhja nga shqipe ose shqiponjë nuk duhet paraqitur si fakt i mirëqenë. Në traditën gjuhësore albanologjike është diskutuar, përkundrazi, një lidhje me fushën kuptimore të “të folurit qartë” ose “të shqiptimit”, përmes shqip dhe shqiptoj. Edhe kjo rindërtim kërkon kujdes: prejardhja e fundit e termit nuk është një çështje që mund të mbyllet me një formulë absolute.
Dallimi është i thjeshtë, por vendimtar: shqiponja i përket pa dyshim historisë simbolike të Shqipërisë; kjo nuk na lejon ta shndërrojmë automatikisht në origjinën e sigurt të emrit Shqipëri.
Pse atëherë Evropa thotë Albania?
Në këtë pikë, përgjigjja bëhet shumë më e qartë. Kur Shqiptar dhe Shqipëri u përhapën brenda botës shqiptare, Evropa kishte prej shekujsh emrat e saj për atë territor dhe për banorët e tij. Albania, Albanie, Albanian, Albanesi: të gjitha këto forma i përkasin vazhdimësisë së gjatë të jashtme të emërtimeve me Alb- dhe Arb-.
Kancelaritë latine, diplomacia, hartografia dhe gjuhët evropiane e kishin tashmë të fiksuar emrin. Nuk kishte asnjë arsye që ta braktisnin kur shqiptarët ndryshuan gradualisht mënyrën se si e quanin veten.
Prandaj sot bashkëjetojnë dy histori në të njëjtin vend: Albania, emri ndërkombëtar i sedimentuar në gjuhët evropiane, dhe Shqipëri, emri i brendshëm që u afirmua më vonë. Ato nuk kundërshtojnë njëra-tjetrën. Tregojnë dy këndvështrime historike të ndryshme mbi të njëjtin popull dhe të njëjtën hapësirë.
Një emër që u bë kronikë
Në Mesjetë, pra, “Albania” nuk nënkuptonte gjithmonë dhe vetëm Shqipërinë që njohim sot. Ndonjëherë tregonte një krahinë më të kufizuar. Ndonjëherë një realitet politik mesjetar. Ndonjëherë një territor të perceptuar nga jashtë në mënyrë elastike. Vetëm shumë më vonë do të bëhej emri i qëndrueshëm i një shteti kombëtar.
Në të njëjtën kohë, shqiptarët nuk u quajtën gjithmonë Shqiptarë. Më parë ishin Arbër dhe Arbën. Më pas erdhi Shqip. Dhe pikërisht mbijetesa e emrit Arbëresh në komunitetet e Italisë tregon sa e rëndësishme është të mos ngatërrohen epokat e ndryshme të së njëjtës histori.
Kështu zgjidhet paradoksi fillestar. Shqiptarët e quajnë vendin e tyre Shqipëri sepse kjo është forma me të cilën, me kalimin e kohës, u afirmua vetëemërtimi i tyre modern. Pjesa tjetër e botës vazhdon ta quajë Albania sepse ky emër i përket një tradite më të vjetër, tashmë të fiksuar në gjuhët evropiane kur endonimi i brendshëm ndryshoi.
Nuk është një çudi. Është një mësim historie. Sepse emrat e vendeve nuk janë etiketa të palëvizshme: janë arkiva. Ruajnë gjurmë takimesh, konfliktesh, migrimesh, administratash, gjuhësh që preken dhe ndryshojnë mes tyre. Dhe në rastin shqiptar, më shumë se gjetkë, një emër nuk tregon vetëm një territor. Tregon një udhëtim të gjatë nëpër shekuj.
Shënime dhe bibliografi thelbësore
1. Klaudi Ptolemeu, Geographia, shekulli II pas Krishtit, për dëshmitë Albanoi dhe Albanopolis. Përmendja antike duhet dalluar nga dokumentacioni mesjetar dhe, e vetme, nuk përbën provë të vazhdimësisë etnike.
2. John Quanrud, “The Albanoi in Michael Attaleiates’ History: revisiting the Vranoussi-Ducellier debate”, Byzantine and Modern Greek Studies, 45/2 (2021), f. 149-165, DOI 10.1017/byz.2021.11..
3. Bernd J. Fischer, Oliver Jens Schmitt, A Concise History of Albania, Cambridge University Press, 2022, veçanërisht kapitulli hyrës mbi historinë dhe shtrirjen e emrit Albania/Arbanon.
4. Brian D. Joseph, Victor A. Friedman et al., The Balkan Languages, Cambridge University Press, 2024, për përhapjen pasmesjetare të shqip/Shqiptar dhe mbijetesën e arbërishtes në komunitetet historike të Italisë dhe Greqisë.
5. Eqrem Çabej, Shaban Demiraj dhe Bardhyl Demiraj, studime të gjuhësisë historike dhe etimologjisë shqiptare, për t’u përdorur me kujdes në çështjen e prejardhjes së shqip/Shqiptar dhe për të shmangur paraqitjen e etimologjive popullore si të vërteta të sigurta.
0 Comments