IT
SQ
ENLuani i Janinës
Pushteti pas emrit
Më 12 tetor 1809, në pallatin e Tepelenës, dy udhëtarë të rinj britanikë u pranuan në praninë e njërit prej njerëzve më të fuqishëm të Ballkanit osman. Ata ishin John Cam Hobhouse dhe George Gordon Byron, poeti i ardhshëm i madh romantik.
Ata kaluan nëpër një galeri të mbushur me ushtarë, përshkuan mjedise që dukeshin të lëna pas dore dhe më në fund mbërritën në një sallë të mobiluar me elegancë, ku i priste Ali Pashë Tepelena. Sundimtari i priti me një përzemërsi që u bëri përshtypje të dyve. Kishte mjekër të bardhë, sjellje të dashur dhe vështrim të gjallë. Bisedoi me miqtë, u ofroi mikpritjen e zakonshme dhe tregoi një interes aspak rastësor për prejardhjen e tyre. Megjithatë, pas asaj mirësjelljeje qëndronte një njeri, autoriteti i të cilit mbështetej te ushtritë, pasuritë, aleancat e ndryshueshme dhe një reputacion që ngjallte respekt e frikë shumë përtej territoreve nën kontrollin e tij.
Një hollësi e takimit, e ruajtur në rrëfimin e Hobhouse-it, zbulon natyrën e atij pushteti më qartë se shumë përshkrime solemne. Gjatë bisedës, Aliu vëzhgoi me një dylbi angleze disa kalorës që po i afroheshin Tepelenës. Duke u treguar vizitorëve njërin prej tyre, deklaroi se bëhej fjalë për një bashkëpunëtor të rëndësishëm të kundërshtarit të tij, Ibrahim Pashës, i cili kishte kaluar në anën e tij. Për këtë episod të veçantë nuk kemi një konfirmim të pavarur të fjalëve të sundimtarit, por rrethana e përshkruar nga Hobhouse-i është domethënëse për të kuptuar mënyrën se si Aliu ua paraqiste bashkëbiseduesve aftësinë e tij për të tërhequr besnikëri. Shkëputja e një njeriu me ndikim nga kampi kundërshtar mund ta dobësonte armikun pa qenë e nevojshme ta mposhtte në fushëbetejë. Aliu dinte të pushtonte territore me armë, por njihte po aq mirë vlerën e aleancave të negociuara dhe të përçarjeve të nxitura në radhët e kundërshtarëve.
Ai takim u zhvillua në Tepelenë, vendlindjen e tij, por qendra politike e sundimit të Aliut ishte Janina, në Epir, Ioannina e sotme. Konsolidimi i pushtetit të tij në qytet u zhvillua mes fundit të vitit 1787 dhe fillimit të vitit 1788, në një proces ku vendosja faktike e kontrollit mbi territorin nuk duhet ngatërruar me njohjen nga autoritetet osmane. Që atëherë Aliu përqendroi gradualisht në duart e veta një pushtet që e tejkalonte administrimin e zakonshëm të një province. Nga qeverisja e tij vareshin kontrolli i lidhjeve të rëndësishme tregtare, siguria e rrugëve dhe e kalimeve strategjike, disponimi i njerëzve të armatosur dhe shpërndarja e shpërblimeve e ndëshkimeve. Komanda e tij shtrihej mbi territore dhe bashkësi të ndryshme përmes një ndërthurjeje detyrash zyrtare, varësish personale dhe raportesh force që nuk përputheshin gjithmonë me ndarjet administrative të perandorisë.
Megjithatë, Aliu nuk ishte një sovran i pavarur. Titujt e tij buronin nga autoriteti i sulltanit dhe pikërisht përkatësia në hierarkinë osmane i kishte mundësuar forcimin e pozitës. Veçantia e historisë së tij qëndron te mënyra se si e ktheu këtë legjitimim në një burim pushteti gjithnjë e më personal. Kostandinopojës i duheshin guvernatorë të aftë të mblidhnin taksa, të frenonin kryengritjet, të ruanin rrugët e komunikimit dhe të siguronin një stabilitet që aparati qendror nuk mund ta garantonte gjithmonë drejtpërdrejt. Aliu i kuptoi mundësitë që krijonte kjo nevojë. Shërbimi ndaj perandorisë dhe forcimi i autoritetit vetjak mund të ishin, të paktën për një kohë, dy anë të të njëjtit projekt politik.
Ndikimi i tij kishte arritur tashmë përmasa që nuk mund t’i linin indiferente kancelaritë evropiane. Luftërat napoleonike, zhdukja e pranisë veneciane në brigjet joniane dhe konkurrenca mes Francës, Britanisë së Madhe dhe Rusisë u kishin dhënë territoreve të Epirit dhe Shqipërisë së Jugut një rëndësi strategjike në rritje. Aliu diti të hynte në këto rivalitete, duke kultivuar marrëdhënie me bashkëbisedues të ndryshëm dhe duke u përpjekur t’i shfrytëzonte për ambiciet e veta. Kur Bajroni, në një letër drejtuar së ëmës në nëntor 1809, e paraqiti si njërin prej njerëzve më të fuqishëm të Perandorisë Osmane, ai po shënonte një përshtypje që qarkullonte tashmë mes vëzhguesve evropianë. Ky ishte pranimi i një force politike me të cilën duhej të llogariteshin edhe të huajt.
Megjithatë, fama e Aliut nuk buronte vetëm nga aftësia e tij diplomatike. Krahas dëshmive për mikpritjen dhe zgjuarsinë e sundimtarit qarkullonin rrëfime për shtypje, hakmarrje dhe mizori. Disa vinin nga vëzhgues të përfshirë drejtpërdrejt në rivalitetet politike të kohës; të tjera u përhapën përmes udhëpërshkrimeve dhe veprave letrare, duke ndërtuar imazhin e një despoti po aq të frikshëm sa edhe magjepsës. Asnjë prej këtyre paraqitjeve, e marrë më vete, nuk mjafton për ta shpjeguar njeriun. Aftësia e tij për të organizuar territorin dhe për të mbrojtur interesa të caktuara nuk e fshin dhunën e qeverisjes së tij; po kështu, dhuna nuk i shpjegon të gjitha arsyet e afirmimit të tij të gjatë politik.
Luani i Janinës i përket kësaj historie të ndërlikuar, ku autoriteti i një guvernatori osman mori përmasa shumë më të mëdha se funksioni që i ishte besuar. Ngritja e tij shtron një çështje që lidhet jo vetëm me personalitetin e një njeriu, por edhe me vetë funksionimin e pushtetit në një rajon ku urdhrat e sulltanit duhej të përballeshin përditë me interesa vendore, milici, familje me ndikim dhe besnikëri që negocioheshin vazhdimisht. Për të kuptuar si ia doli Aliu të qeveriste atë botë dhe të nxirrte prej saj një forcë kaq të konsiderueshme, duhet t’u kthehemi kushteve në të cilat mësoi të vepronte: Shqipërisë së Jugut dhe Epirit të gjysmës së dytë të shekullit XVIII, ku nisi historia e tij.
Tepelena, ku pushteti ndiqte rregulla të tjera
Për të kuptuar formimin e Ali Pashës, duhet njohur shoqëria në të cilën familja e tij u përpoq të ruante prestigjin. Tepelena, në Shqipërinë e Jugut, i përkiste një bote ku autoriteti nuk varej vetëm nga titujt e njohur prej Perandorisë Osmane. Familjet e mëdha vendore kontrollonin njerëz, toka e të ardhura; lidhnin martesa për interesa politike, mbanin grupe të armatosura dhe mbronin me çdo mjet pozitat e tyre. Një familje mund të ushtronte ndikim të madh për breza të tërë dhe të humbiste një pjesë të tij brenda pak vitesh, kur një trashëgimi e kontestuar, një disfatë ushtarake apo një ndryshim aleancash u jepte rivalëve rastin të ndërhynin.
Aliu lindi me gjasë mes viteve 1740 dhe 1750, sipas një kronologjie që burimet nuk lejojnë të përcaktohet më me siguri. Ai i përkiste një familjeje bejlerësh që kishte ushtruar autoritet mbi Tepelenën dhe fshatrat përreth, por fëmijëria e tij nuk kaloi nën hijen e një fuqie familjare të pakundërshtueshme. Vdekja e të atit e dobësoi pozitën e familjes dhe hapi një periudhë rivalitetesh. Disa kundërshtarë u përpoqën t’i merrnin privilegjet, ndërsa bashkësi të caktuara kërkonin të çliroheshin nga marrëdhëniet e varësisë që i lidhnin me zotërinjtë vendas. Kështu, Aliu i ri u rrit në një mjedis ku prestigji i trashëguar nuk garantonte aspak ruajtjen e pushtetit.
Në këtë histori një vend të veçantë zë e ëma, Hamkoja, e përmendur në biografi edhe me variante të emrit. Richard Alfred Davenport e paraqiti si një figurë pothuajse mbizotëruese, ruajtëse të fyerjeve që kishte pësuar familja dhe përkrahëse të palodhur të nevojës për t’ia rikthyer nderin. Ndikimit të saj iu atribuuan karakteri hakmarrës dhe disa vendime të mëvonshme të të birit. Është një portret sugjestiv, por duhet trajtuar me kujdes. Rrëfimet e shekullit XIX shpesh kërkonin në rininë e personazheve të mëdha shenjat e një personaliteti tashmë të formuar, duke i kthyer ngjarjet familjare dhe traditat e trashëguara në shpjegime morale të fatit të tyre. Roli i Hamkosë nuk duhet shpërfillur; megjithatë, vetëm mbi bazën e këtyre rrëfimeve nuk mund t’i ngarkojmë asaj përgjegjësinë për gjithçka që Aliu do të bëhej.
Në shoqërinë e Tepelenës, reputacioni i një familjeje kishte pasoja që shkonin shumë përtej krenarisë së anëtarëve të saj. Prej tij vareshin gatishmëria e aleatëve për të mbajtur angazhimet, besnikëria e njerëzve të armatosur, respekti i debitorëve dhe mundësia për të kërkuar taksa ose për të ruajtur kontrollin e tokave. Një shenjë dobësie mund të nxiste kundërshtime të reja; përkundrazi, një përgjigje ushtarake e suksesshme mund të rivendoste marrëdhënie nënshtrimi që asnjë masë administrative nuk do të mund t’i siguronte e vetme. Dhuna nuk ishte e huaj për këtë rend shoqëror, por as nuk e përmblidhte të gjithin: negociatat, martesat, mbrojtja dhe lëshimet ekonomike ishin mjete po aq të domosdoshme për mbijetesën e familjeve sunduese.
Brenda këtyre dinamikave Aliu filloi të ndërtonte pozitën e vet. Dëshmitë për rininë e tij shpesh vështirë të ndahen nga episodet romantizuese të grumbulluara nga tradita biografike; megjithatë, dallohet rrugëtimi i një përfaqësuesi të aristokracisë provinciale, i detyruar të kërkonte njerëz, burime dhe mbështetje në një mjedis konkurrues. Kalimi nga pasiguria familjare te komanda e formacioneve të armatosura nuk përbënte ende pushtimin e një sundimi të qëndrueshëm. Ishte më tepër fillimi i një mësimi politik, ku Aliu duhej të matej me njerëz më me ndikim se ai, me kundërshtarë të aftë të mobilizonin klientelat e veta dhe me autoritete perandorake, mbështetja e të cilave mund të ndryshonte ekuilibrat vendorë.
Largësia mes Tepelenës dhe qendrës së ardhshme të pushtetit të tij nuk ishte vetëm gjeografike. Të qeverisje një bashkësi ose të mbizotëroje mbi një familje rivale kërkonte aftësi të ndryshme nga ato të nevojshme për t’u imponuar në një qytet të rëndësishëm të Epirit. Aliut do t’i duhej pikërisht ky kalim: ta shndërronte ndikimin e fituar në një mjedis rivalitetesh vendore në një autoritet të njohur dhe të qëndrueshëm në shkallë shumë më të gjerë. Rruga drejt Janinës kalonte përmes këtij shndërrimi, aspak të pashmangshëm, të një prijësi provincial në një protagonist të politikës osmane.
Marrja e Janinës
Në vitin 1785, kur Ali Pasha i drejtoi hapur ambiciet drejt Janinës, pozita e tij ishte tashmë shumë e ndryshme nga ajo e prijësit të ri të armatosur, të formuar mes rivaliteteve të Shqipërisë së Jugut. Një njohje perandorake e marrë një vit më parë i kishte dhënë një gradë brenda organizimit ushtarak osman. Ai ende nuk e zotëronte qendrën politike që synonte, por tashmë kishte diçka që vetëm forca e armëve nuk mund t’ia siguronte: një autoritet që mund të ushtrohej edhe nëpërmjet institucioneve të sulltanit.
Megjithatë, Janina nuk ishte një qytet që mund të pushtohej thjesht duke u shfaqur para portave me një grup njerëzish të armatosur. Paria vendase mbronte interesa të konsoliduara, ndërsa bashkësitë e territoreve përreth kishin përfaqësuesit dhe kanalet e tyre të komunikimit me Kostandinopojën. Aliu kërkoi të merrte qeverisjen e sanxhakut, njësisë administrative osmane me qendër qytetin, dhe u përpoq të siguronte mbështetjen e proestëve të Zagorisë, parisë së krishterë që përfaqësonte bashkësitë vendore në marrëdhëniet me autoritetet perandorake. Ishte një përpjekje domethënëse: njeriu që ishte afirmuar përmes përplasjeve dhe aleancave personale tani synonte të përdorte procedurat e vetë shtetit brenda të cilit kërkonte të ngrihej.
Përgjigjja e Janinës ishte negative. Paria e qytetit refuzoi t’i njihte pretendimet e tij pa një urdhër të posaçëm të Portës së Lartë. Ky refuzim tregonte se autoriteti perandorak mund të përdorej edhe kundër një njeriu që kishte marrë më parë tituj nga sulltani. Aliu kishte gradë, por jo të drejtën për të qeverisur çdo territor mbi të cilin arrinte të ushtronte trysni. Për të marrë Janinën, duhej të kapërcente një rezistencë jo vetëm ushtarake, por edhe politike e institucionale.
Dështimet nuk u kufizuan në qytet. Në të njëjtën periudhë, Aliu kërkoi ta shtrinte ndikimin drejt Delvinës, duke hasur kundërshtim që kulmoi me një humbje pranë Libohovës, vend që në rindërtimet dokumentare përmendet me variante të ndryshme të emrit. Pra ngritja e tij, e paraqitur shpesh nga biografitë e shekullit XIX si fryt i një dinakërie thuajse të pagabueshme, njohu pengesa konkrete. Familjet rivale ruanin burime dhe aleanca, bashkësitë nuk ishin pa aftësi rezistence dhe njohja nga perandoria nuk mjaftonte për ta bërë të pashmangshme çdo ambicie të tij.
Qeverisja e Trikallës, në Thesali, e ndryshoi ndjeshëm situatën. Sipas kronologjisë së rindërtuar nga Grigorij L. Arsh mbi dokumentacionin diplomatik rus, Aliu e mori këtë detyrë në vitin 1786. Burimet biografike nuk përputhen plotësisht për rendin e emërimeve të tij të para, por kuptimi politik i këtij hapi mbetet themelor. Trikalla i jepte një bazë administrative të njohur, nga ku mund të ushtronte komandë mbi një territor më të gjerë, të forconte reputacionin pranë autoriteteve osmane dhe të shtonte ndikimin përgjatë lidhjeve të rëndësishme mes Thesalisë dhe Epirit.
Ndryshimi nuk ishte thjesht zgjerimi i territoreve nën autoritetin e tij. Aliu tani mund të paraqitej si një qeveritar që kishte ushtruar përgjegjësi provinciale, jo si një pretendent që dëshironte të shtinte në dorë një qytet. Ky dallim peshonte sidomos në marrëdhëniet me Kostandinopojën. Për qeverinë qendrore, një prijës vendor me milici mund të ishte problem për t’u përmbajtur; një pasha i aftë të kryente detyra zyrtare dhe të mbante njëfarë kontrolli territorial mund të bëhej, në rrethana të përshtatshme, një burim i dobishëm.
Mes fundit të vitit 1787 dhe fillimit të vitit 1788, ekuilibri rreth Janinës ndryshoi përfundimisht. Sipas rindërtimit të Arshit, njohja nga Porta e Lartë, që sanksionoi pozitën e Aliut në qytet, ndodhi me gjasë jo më vonë se muajt e parë të vitit 1788. Dëshmitë e disponueshme nuk lejojnë që ky zhvillim të përmblidhet në një ditë të vetme pushtimi apo në një betejë vendimtare. Ai ishte, përkundrazi, përfundimi i një trysnie të zgjatur, ku aftësitë ushtarake, detyrat administrative, marrëdhëniet me parinë dhe vendimet perandorake përfunduan duke u bashkuar.
Qyteti që në vitin 1785 kishte mundur t’i hidhte poshtë pretendimet e tij duke iu referuar autoritetit të sulltanit, tani gjendej përballë një njeriu, pozita e të cilit njihej nga po ai autoritet. Aliu kishte arritur atë që forca e tij personale, më vete, nuk kishte mundur t’ia siguronte. Por qeverisja e Janinës do të kërkonte diçka tjetër nga marrja e kontrollit politik: do të thoshte të përballeshe me një shoqëri urbane të ndërlikuar, me interesa ekonomike të konsoliduara dhe me njerëz, bindja e të cilëve nuk mund të konsiderohej e siguruar një herë e përgjithmonë. Prova e vërtetë do të ishte shndërrimi i asaj pozite në një sistem qeverisjeje të qëndrueshëm.
Të qeverisësh mes rendit dhe terrorit
Nga Janina, Ali Pasha tani duhej ta shndërronte autoritetin e fituar në bindje të përditshme, të aftë të arrinte te bashkësitë e largëta, familjet me ndikim dhe territoret ku prania e nëpunësve perandorakë nuk garantonte domosdoshmërisht kontrollin real. Një fitore ushtarake mund ta detyronte kundërshtarin të dorëzohej; qeverisja e një rajoni kërkonte vazhdimësi, burime dhe aftësinë për të vepruar edhe kur pashai nuk ishte i pranishëm personalisht.
Janina u bë qendra e këtij organizimi. Rreth oborrit mblidheshin oficerë, sekretarë, administratorë, njerëz të besuar dhe përfaqësues të bashkësive nën autoritetin e tij. Divani nuk përbënte, megjithatë, një organ të pavarur nga vullneti i Aliut. Vendimet më të rëndësishme vazhdonin të përqendroheshin te personi i tij, ndërsa detyrat që u besoheshin bashkëpunëtorëve vareshin nga marrëdhënie besimi që mund të ndryshoheshin ose të ndërpriteshin. Struktura administrative ekzistonte, por ishte e ndërthurur ngushtë me rrjetin e besnikërive personale.
Informacioni kishte një rol themelor. Për të kontrolluar njerëz dhe territore, nuk mjaftonin ushtarët: duhej të njiheshin qëndrimet e parisë, të dalloheshin rivalitetet mes familjeve, të mbikëqyreshin lëvizjet e prijësve vendorë dhe të kuptohej cilat bashkësi ishin të gatshme të bashkëpunonin. Oborri mblidhte lajme përmes funksionarëve, lajmëtarëve dhe informatorëve, duke e kthyer njohjen e territorit në një mjet qeverisjeje. Edhe mbajtja e pengjeve nga familje me ndikim ishte pjesë e këtij sistemi garancish shtrënguese. Besnikëria e një prijësi vendor mund të forcohej nga vetëdija se fati i një të afërmi varej nga respektimi i marrëveshjeve.
Krahas mbikëqyrjes vepronte një mekanizëm ekonomik po aq i fuqishëm. Kontrolli i të ardhurave, tokave dhe mbledhjes së taksave i mundësonte Aliut të mbante milicitë, të financonte oborrin dhe të shpërblente bashkëpunëtorët. Konfiskimet, të dokumentuara në dëshmitë bashkëkohore dhe të diskutuara nga historiografia, nuk ishin vetëm mjet pasurimi. T’i merrje pasurinë një kundërshtari do të thoshte t’i dobësoje pavarësinë, ndërsa t’i jepje prona ose përfitime një njeriu besnik ndihmonte në thellimin e varësisë së tij nga pashai. Pasuria kthehej kështu në mjet disiplinimi politik.
Ky sistem ushtronte trysni të konsiderueshme mbi popullsinë, por marrëdhënia mes Aliut dhe nënshtetasve të tij nuk mund të përshkruhet vetëm përmes imponimit. Disa bashkësi kërkonin mbrojtjen e tij kundër kusarisë, sulmeve të armatosura ose pretendimeve të zotërinjve të tjerë vendorë, duke pranuar në këmbim taksa e detyrime. Siguria mund të favorizonte tregtinë dhe t’i bënte më të parashikueshme disa marrëdhënie ekonomike. Megjithatë, ajo nuk ishte falas dhe as e garantuar për të gjithë: varej nga interesat e qeverisjes dhe mund të shoqërohej me taksa të rënda, ndërhyrje arbitrare dhe ndëshkime.
Kontradikta më e thellë e sundimit të Aliut qëndronte pikërisht në bashkëjetesën e mbrojtjes me detyrimin. Një tregtar mund të përfitonte nga siguria e një rruge dhe, në të njëjtën kohë, t’i druhej një kërkese financiare të imponuar nga oborri. Një pjesëtar i parisë mund të merrte një post prestigjioz, pa qenë i sigurt se do t’i ruante të ardhurat e tij. Për pashanë, favorizimi i një aleati dhe goditja e një kundërshtari ishin veprime të ndryshme, por të dyja ndihmonin në ruajtjen e kontrollit mbi burimet dhe besnikëritë.
Janina, pra, nuk u bë qendra e një administrate moderne dhe jopersonale. Ajo ishte selia e një qeverisjeje ku zyrat, interesat ekonomike, lidhjet familjare dhe forca ushtarake vareshin në masë vendimtare nga autoriteti i njeriut që e kishte ngritur atë sistem. Kohëzgjatja e atij sundimi tregon se Aliu diti të organizonte mjete kontrolli më të ndërlikuara se frikësimi i thjeshtë; megjithatë, metodat e përdorura nuk lejojnë që kjo aftësi të ngatërrohet me një qeverisje të drejtë apo që respektonte bashkësitë nën autoritetin e tij.
Fuqia që arriti pashai nuk mbeti e kufizuar në marrëdhëniet me nënshtetasit. Pasja e një oborri të organizuar, e të ardhurave të konsiderueshme dhe e njerëzve të aftë për të zbatuar vendimet e tij i dha një peshë gjithnjë e më të madhe edhe në çështjet ku përfshiheshin fuqitë evropiane. Pikërisht atëherë Janina nisi të zinte një vend gjithnjë e më të rëndësishëm në politikën e Mesdheut lindor.
Një pasha në skakierën evropiane
Një armë zjarri që Ali Pasha ua paraqiti vizitorëve britanikë si dhuratë nga Napoleoni, e zbukuruar, sipas rrëfimit të John Cam Hobhouse-it, me ornamente të shtuara më vonë, kishte një vlerë politike më të madhe se ajo materiale. Për një guvernator osman të Epirit, ekspozimi i një objekti të lidhur me perandorin e francezëve do të thoshte të bënte të dukshëm prestigjin e vet ndërkombëtar. Ishte gjithashtu një mënyrë për t’u kujtuar bashkëbiseduesve se Janina nuk ishte një oborr provincial i shkëputur nga politika evropiane. Pashai e njihte rëndësinë e atyre marrëdhënieve dhe dinte t’i shfrytëzonte edhe përmes simboleve.
Pozita gjeografike e sundimit të tij ndihmonte për ta shpjeguar këtë vëmendje. Në fund të shekullit XVIII, brigjet e Epirit dhe Shqipërisë së Jugut shihnin drejt njërit prej sektorëve më të kontestuar të Mesdheut. Republika e Venedikut kishte ushtruar për shekuj një ndikim vendimtar mbi Ishujt Jonianë dhe disa zotërime bregdetare. Rënia e saj, e vulosur në vitin 1797, kishte hapur një periudhë ndryshimesh të thella. Korfuzi dhe ishujt e tjerë u kthyen në objekt rivaliteti mes fuqive që kërkonin të kontrollonin rrugët detare, portet dhe lidhjet me brendësinë e Ballkanit.
Për Aliun, deti nuk përfaqësonte vetëm një dalje tregtare. Kush kontrollonte kalimet drejt bregdetit mund të ndikonte në lëvizjen e mallrave, hyrjen në porte dhe komunikimet mes fuqive të huaja dhe territoreve osmane. Preveza, Parga dhe Butrinti fitonin kështu një rëndësi më të madhe se përmasat e tyre. Vlera e tyre varej nga pozita brenda një rrjeti interesash ku një garnizon, një marrëveshje ose ndërrimi i një flamuri mund të ndryshonte ekuilibrat rajonalë.
Franca napoleonike përpiqej të konsolidonte praninë e saj në Mesdheun lindor; Britania e Madhe ndiqte me vëmendje gjithnjë e më të madhe sigurinë e rrugëve detare dhe mundësinë për të kufizuar zgjerimin francez; Rusia ndiqte zhvillimet në hapësirën joniane e ballkanike përmes një veprimtarie të dendur diplomatike. Asnjëra prej këtyre fuqive nuk e konsideronte Aliun aleat të natyrshëm e të përhershëm. Marrëdhëniet ndryshonin sipas rrethanave, ndërsa pashai përpiqej të nxirrte nga kjo konkurrencë përfitime politike, njohje dhe hapësirë manovrimi.
Aftësia e Aliut qëndronte edhe në faktin se nuk i reduktonte marrëdhëniet ndërkombëtare në një zgjedhje përfundimtare të njërës palë. Ai mund t’i deklaronte miqësi një bashkëbiseduesi britanik, të ruante kujtimin e kontakteve me Napoleonin dhe, njëkohësisht, të ndiqte me kujdes nismat ruse. Jo të gjitha deklaratat e tij duhen interpretuar si angazhime diplomatike reale. Në bisedën e shënuar nga Hobhouse-i, për shembull, Aliu deshi të paraqitej si mik i anglezëve dhe shprehu armiqësi ndaj francezëve e rusëve. Ishte gjuha e një njeriu që e njihte vlerën politike të imazhit që i ofronte çdo vizitori. Dokumentacioni diplomatik na lejon t’i vendosim këto qëndrime brenda marrëdhënieve shumë më të lëvizshme dhe të ndërlikuara.
Kjo përmasë del veçanërisht qartë nga krahasimi i dëshmive perëndimore me dokumentet ruse të studiuara nga Grigorij L. Arsh. Vëzhguesit britanikë dhe francezë përshkruan një personazh shpesh të vështirë për t’u interpretuar, të aftë të ndërthurte mikpritjen, kërcënimin dhe negociatat. Raportet e agjentëve të carit, përkundrazi, lejojnë të ndiqen interesat konkrete që përshkonin rajonin: kontrolli i pozicioneve bregdetare, marrëdhëniet me autoritetet osmane, nismat ushtarake dhe siguria e lidhjeve detare. Edhe këto dokumente pasqyronin natyrisht këndvështrimin e fuqisë që i kishte hartuar, por ndihmojnë për të kuptuar pse veprimtaria e Aliut ndiqej me kaq vëmendje.
Konsulli francez François Pouqueville, që vepronte në Janinë, e vëzhgoi politikën e Aliut nga një pozitë e kushtëzuar edhe prej interesave të Francës. Rrëfimet e tij, të pasura me të dhëna për Epirin, dëshmojnë se sa shumë ndikonin marrëdhëniet diplomatike në mënyrën se si qeveritë evropiane i interpretonin nismat e pashait.
Forca e tij diplomatike, pra, nuk buronte nga një pavarësi e njohur zyrtarisht, por nga aftësia për ta bërë qeverisjen e vet të rëndësishme për bashkëbisedues më të fuqishëm se ai. Mbeti pasha i Perandorisë Osmane; megjithatë, pozita e territoreve dhe burimet që kishte përqendruar në Janinë i mundësonin të ndërhynte në çështje që e tejkalonin shumë politikën provinciale. Në marrëdhëniet me fuqitë e huaja, ashtu si në qeverisjen e bashkësive nën autoritetin e tij, Aliu tregoi se e kishte kuptuar që pushteti nuk varej vetëm nga ajo që zotëroje, por edhe nga shkalla në të cilën të tjerët detyroheshin të të merrnin parasysh.
Njeriu dhe legjenda
Ende pa u bërë figurë e letërsisë evropiane, Ali Pasha ishte tashmë një njeri rreth të cilit qarkullonin rrëfime që vështirë të ndaheshin nga reputacioni i tij politik. Nofka Luani, e transmetuar edhe në trajtën Aslan, i përkiste një gjuhe ku forca e një sundimtari mund të shndërrohej në imazh e të fitonte jetë më vete. Por pas këtij epiteti nuk qëndronte një personazh që mund të përmblidhej lehtë në cilësitë që tradita ia lidhte guximit ose madhështisë. Ishte një njeri i aftë të kalonte nga negociatat te kërcënimet, nga bujaria ndaj përkrahësve te shtypja e kundërshtarëve, dhe të përdorte reputacionin personal si një burim po aq të rëndësishëm sa milicitë dhe pasuritë.
Dëshmitë e bashkëkohësve ndihmuan në krijimin e portreteve shumë të ndryshme të tij. Për François Pouqueville-in, i përfshirë thellë në tensionet diplomatike mes Francës dhe qeverisjes së Janinës, pashai shfaqej sidomos përmes tipareve të mosbesimit, mizorisë dhe ambicies. John Cam Hobhouse-i, nga ana tjetër, vëzhgoi nga afër ceremoninë e oborrit, sjelljen ndaj miqve dhe aftësinë me të cilën Aliu dinte të paraqiste autoritetin e vet. Lord Bajroni gjeti te kjo figurë dhe te bota përreth saj një lëndë veçanërisht të përshtatshme për ndjeshmërinë romantike, që prirej të shihte te personalitetet e jashtëzakonshme ndërthurjen e energjisë, dhunës dhe magjepsjes.
Çështja nuk është të përcaktohet cili prej këtyre vëzhguesve na ka lënë portretin përfundimtar. Veprat e tyre u përkasin gjinive të ndryshme, lindin nga përvoja të ndryshme dhe u përgjigjen qëllimeve që nuk përputhen. Një diplomat mund ta gjykonte Aliun në lidhje me interesat e qeverisë së vet; një udhëtar mund të mbetej i impresionuar nga mikpritja; një poet mund ta kthente një takim të vërtetë në lëndë letrare. Edhe kur niseshin nga rrethana autentike, këto dëshmi nuk e jepnin domosdoshmërisht të plotë personazhin.
E njëjta kujdes duhet treguar kur shqyrtohet përkatësia e tij në botën shqiptare. Aliu vinte nga Shqipëria e Jugut dhe kishte ndërtuar një pjesë të rëndësishme të marrëdhënieve politike përmes familjeve, milicive dhe bashkësive të lidhura me atë territor. Megjithatë, do të ishte e pasaktë t’i atribuoheshin automatikisht synimet e nacionalizmit modern, të formuara në një kontekst historik të mëvonshëm. Karriera e tij u zhvillua brenda institucioneve të Perandorisë Osmane dhe ambiciet e tij kishin si pikë referimi pushtetin personal, kontrollin e burimeve dhe afirmimin e autoritetit vetjak. Njohja e këtyre rrethanave nuk ia zvogëlon vendin në historinë shqiptare; përkundrazi, na ndihmon ta kuptojmë pa i atribuuar qëllime që burimet nuk i dokumentojnë.
Ndoshta kjo është arsyeja pse Ali Pasha vazhdon t’u shpëtojë paraqitjeve tepër të thjeshta. Aftësitë e tij politike ishin reale, ashtu siç ishin reale edhe dhuna dhe format e shtrëngimit përmes të cilave ushtronte komandën. Vëzhguesit evropianë panë aspekte të ndryshme të së njëjtës përvojë, duke ndihmuar në krijimin e një imazhi që dalëngadalë do të mbivendosej mbi njeriun historik. Për ta rigjetur këtë të fundit, nuk është e nevojshme të fshihet legjenda, por të shqyrtohen dëshmitë që e kanë ushqyer dhe të krahasohen me kushtet konkrete në të cilat veproi.
Luani i Janinës shfaqet kështu si një figurë që nuk mund të kuptohet përmes një gjykimi të vetëm. Rëndësia e tij qëndron edhe në aftësinë për të shfrytëzuar mundësitë që ofronte një botë ku autoriteti perandorak, interesat vendore dhe ambiciet individuale takoheshin vazhdimisht. Emri ka mbetur i famshëm; historia që e mbështet është shumë më e ndërlikuar. Dhe pikërisht brenda asaj historie, mes njerëzve, territoreve, vendimeve dhe dëshmive, dallohen arsyet e ndikimit të jashtëzakonshëm që arriti Ali Pashë Tepelena.
Shënim
1. Divan: në administratën osmane, këshill me funksione këshillimore, administrative dhe, sipas rrethanave, gjyqësore. Në nivel provincial ndihmonte guvernatorin në ushtrimin e detyrave; në oborrin e Ali Pashës në Janinë vepronte nën autoritetin e tij personal.
Burimet dhe bibliografia
1. Arsh, Grigorij L., Ali Pasha dhe Bushatllinjtë në dokumentet ruse, përkthyer në shqip nga Vladimir Bregu, Tiranë, Botimet M&B, 2022.
2. Byron, George Gordon, letër drejtuar së ëmës, 12 nëntor 1809, në Letters and Journals of Lord Byron: With Notices of His Life, redaktuar nga Thomas Moore, Londër, John Murray, 1830.
3. Davenport, Richard Alfred, The Life of Ali Pasha, of Tepeleni, Vizier of Epirus: Surnamed Aslan, or the Lion, Londër, Thomas Tegg and Son, 1837.
4. Hobhouse, John Cam, Travels in Albania and Other Provinces of Turkey in 1809 & 1810, botim i ri, i rishikuar dhe i korrigjuar, vëll. I, Londër, John Murray, 1858.
5. Pouqueville, François Charles Hugues Laurent, Voyage de la Grèce, botimi i dytë, Paris, Firmin Didot, 1826.
6. Russell, Quentin dhe Eugenia, Ali Pasha: Lion of Ioannina. The Remarkable Life of the Balkan Napoleon, Barnsley, Pen & Sword Military, 2017.
0 Comments