IT
SQ
ENNga vijnë vërtet shqiptarët?
ADN‑ja e lashtë hyn në misterin e madh të Ballkanit
Sikur të mund të ndalonim një burrë që ka jetuar në Shqipërinë e shekullit IX dhe ta pyesnim se cilët ishin paraardhësit e tij, nuk do të merrnim një përgjigje. Nuk ia dimë emrin, nuk dimë çfarë gjuhe fliste, nuk mund ta pyesim se cilit popull mendonte se i përkiste. Prej tij kanë mbetur eshtra, dhëmbë, një varr. Dhe brenda atyre eshtrave, gjurmë të imëta të një historie shumë më të lashtë.
Prej andej nis një nga kërkimet më interesante të shfaqura vitet e fundit mbi origjinën e shqiptarëve.
Në maj 2026, një grup ndërkombëtar studiuesish botoi në Nature Human Behaviour studimin Ancient DNA evidence for the history of the Albanians. Autorët krahasuan më shumë se 6.000 gjenome të lashta të Euroazisë perëndimore me 74 gjenome të reja të shqiptarëve bashkëkohorë. Rezultati qendror është befasues pikërisht sepse nuk ka nevojë për efekte speciale: në Shqipërinë e Mesjetës së Hershme shfaqet një vazhdimësi gjenetike me popullsitë e Ballkanit Perëndimor të Epokës së vonë të Bronzit dhe të Epokës së Hekurit, më e theksuar se ajo e vërejtur në rajonet fqinje të Ballkanit. Sipas studimit, shqiptarët e sotëm rrjedhin në pjesën më të madhe nga ajo bazë paleoballkanike që mbijetoi, dhe tashmë mes viteve 800 dhe 900 të erës sonë shfaqet një profil gjenetik që autorët e konsiderojnë pararendës të shumë shqiptarëve modernë.1
Duket si përgjigjja që shumëkush e ka pritur prej brezash. Por pikërisht këtu duhet kujdes: të dhënat janë të forta, por po aq e fortë është edhe tundimi për t'i thjeshtuar.
ADN-ja mund të rindërtojë lidhje farefisnore, përzierje, vazhdimësi dhe lëvizje. Nuk mund të lexojë emrin e një populli mbi ballin e një skeleti. Nuk mund të na thotë çfarë gjuhe fliste një njeri që vdiq pesëmbëdhjetë shekuj më parë. Dhe nuk mund ta shndërrojë automatikisht një vazhdimësi biologjike në një identitet etnik modern.
Pikërisht për këtë studimi është kaq interesant. Nuk e mbyll misterin me një formulë. E ngushton më në fund fushën e tij.
Boshllëku i madh: gati një mijë vjet heshtje
Problemi i origjinës së shqiptarëve lind nga një paradoks. Shqipja është një gjuhë indoeuropiane më vete, thellësisht e rrënjosur në hapësirën ballkanike, por hyn vonë në dokumentacionin e shkruar. Dëshmia më e hershme e ruajtur është formula e pagëzimit e vitit 1462, që i atribuohet kryepeshkopit Pal Engjëlli; teksti i parë i gjerë është Meshari i Gjon Buzukut, i shtypur më 1555.2
Populli shfaqet në burimet mesjetare shumë më herët, përgjithësisht duke nisur nga shekulli XI, por edhe këtu gjërat nuk janë lineare. Disa përmendje të famshme bizantine janë diskutuar dhe riinterpretuar: një punim i vitit 2024, për shembull, ka vënë sërish në pikëpyetje identifikimin automatik të njërit prej Albanoi-ve të Mihal Ataliatit me shqiptarët në kuptimin etnik modern.3
Po para shekullit XI? Pikërisht këtu drita zbehet.
Për shekuj me radhë historiografia është përpjekur ta mbushë atë boshllëk me atë që kishte në dispozicion: emra vendesh, huazime gjuhësore, kronika, gjetje arkeologjike, përshkrime të autorëve antikë. Por gjuhët paleoballkanike janë zhdukur pothuajse të gjitha pa na lënë tekste mjaftueshëm të gjata për t'i pyetur vërtet. Nga ilirishtja kemi kryesisht emra vetjakë, toponime, glosa dhe fragmente. Nga trakishtja dhe dako-moezishtja dimë mjaft për të ngritur hipoteza, por jo aq sa për të marrë një përgjigje përfundimtare.
Me pak fjalë, nuk ekziston një gur i Rozetës për ilirishten. Asnjë mbishkrim nuk na lejon të vendosim një fjali të lashtë pranë një fjalie shqipe dhe të themi: ja, kjo është gjenealogjia e gjuhës.
Prej këtej lindin hipotezat e mëdha. Njëra e vendos proto-shqipen në botën ilire të Ballkanit Perëndimor. Të tjera e kanë kërkuar origjinën e saj më në lindje, në mjedise dako-moeze ose trake. Studiues të tjerë kujtojnë se etiketa si “ilirisht”, “trakisht” dhe “dako-moezisht” rrezikojnë ta paraqesin si të njëtrajtshëm një peizazh gjuhësor që me shumë gjasë ka qenë shumë më i copëzuar. Gjuhësia bashkëkohore e konsideron shqipen një degë më vete të indoeuropianishtes dhe disa punime të fundit dallojnë një afërsi të veçantë me greqishten brenda një kuadri më të gjerë paleoballkanik. Por as kjo, e vetme, nuk na tregon se ku ndodhej atdheu i proto-shqipes.4
Për një kohë të gjatë debati u ndal përballë këtij muri. Pastaj në skenë hynë të vdekurit.
Kur eshtrat fillojnë të tregojnë
Arkeogjenetika nuk kërkon një fantazmë të quajtur “gen shqiptar”. Ajo bën diçka shumë më të dobishme: krahason qindra mijëra variante gjenetike, mat ngjashmëritë dhe dallimet mes individëve që kanë jetuar në epoka të ndryshme dhe përpiqet të rindërtojë se cilat popullsi kanë kontribuar në formimin e atyre që erdhën më pas.
Në punimin e vitit 2026 studiuesit ndërthurin disa mjete. Disa tregojnë se si pozicionohen gjenetikisht kampionet e lashta dhe moderne në raport me njëri-tjetrin; të tjera verifikojnë nëse një popullsi mund të shpjegohet si kombinim i burimeve të caktuara; analiza e segmenteve IBD, domethënë pjesë të ADN-së të trashëguara nga paraardhës të përbashkët, lejon ndërkaq të ndiqen lidhje gjenealogjike që përshkojnë kohën. Asnjë metodë, e marrë më vete, nuk mjafton. Forca vjen kur tregues të ndryshëm çojnë në të njëjtin drejtim.5
Është e rëndësishme ta kuptojmë këtë, sepse në gjenetikë një përqindje nuk është një vendim dhe afërsia në një grafik nuk barazohet me një certifikatë lindjeje. Modelet varen nga kampionet në dispozicion dhe nga popullsitë e përdorura si referencë. Por kur rezultate të pavarura konvergojnë, rritet gjasësia që ato po përshkruajnë një dukuri reale.
Dhe pikërisht kjo ndodh këtu.
Një vijë që përshkon Epokën e Bronzit, të Hekurit dhe Mesjetën
Pjesa më magjepsëse e studimit nuk është një haplogrup dhe as një përqindje. Është një vazhdimësi.
Kampionet e Epokës së vonë të Bronzit dhe të Epokës së Hekurit nga territori i Shqipërisë së sotme vendosen brenda vazhdimësisë më të gjerë gjenetike të Ballkanit Perëndimor. Analizat plotësuese i lidhin ato me popullsi fqinje të zonës që sot përfshin Shqipërinë, Malin e Zi, Maqedoninë e Veriut dhe pjesë të hinterlandit adriatiko-ballkanik.6
Pastaj vjen Roma dhe tabloja ndërlikohet.
Perandoria Romake nuk ishte një botë e palëvizshme. Ushtarë, tregtarë, skllevër, funksionarë dhe bashkësi të tëra lëviznin nëpër provinca, dhe ADN-ja e lashtë ka treguar se sa shumë Ballkani perandorak përshkohej edhe nga prurje që vinin nga Anadolli dhe rajone të tjera. Pas përfundimit të sundimit romak, mes shekujve VI dhe VIII, migrimet e lidhura me grupe gjenetikisht të afërta me popullsitë sllave të Europës Lindore lanë një gjurmë të madhe në pjesën më të madhe të gadishullit. Një studim i botuar në Cell më 2023 vlerësoi se ky komponent mund të përfaqësojë rreth 30–60% të prejardhjes në disa popullsi moderne ballkanike të përfshira në analizë.7
Dhe pikërisht këtu Shqipëria dallohet.
Në dy kampionet e Mesjetës së Hershme të analizuara në territorin shqiptar, modelet rindërtojnë një komponent qartësisht mbizotërues të lidhur me bazën e mëparshme të Ballkanit Perëndimor. Në varësi të burimeve të përdorura, rreth 68–84% e prejardhjes së atyre kampioneve mund të modelohet nga popullsia vendase e Epokës së vonë të Bronzit dhe e Epokës së Hekurit; pjesa tjetër është e pajtueshme me prurje të tjera anatolike ose lindore-ballkanike. Edhe më interesante, individët që autorët i datojnë në shekujt VIII–IX nuk tregojnë, në modelet e studimit, prejardhje lindore-europiane të lidhur me migrimet sllave.8
Fjalia duhet lexuar me saktësi: bëhet fjalë për ato kampione, jo për çdo banor të Shqipërisë mesjetare. Dy individë nuk mund të përfaqësojnë të vetëm një vend të tërë. Por ata janë dy copëza të vendosura pikërisht në periudhën kur, gjetkë në Ballkan, peizazhi demografik po ndryshonte thellësisht.
Po shqiptarët e sotëm? Studimi gjen edhe tek ata një komponent të lidhur me migrimet mesjetare nga Europa Lindore, por me një peshë mesatare më të ulët dhe shumë të ndryshueshme: rreth 10–20% në kampionin e analizuar, në varësi të proxy-t gjenetik të përdorur. Disa individë dhe disa zona tregojnë vlera më të larta, të tjerë shumë më të ulëta.9
Kjo e dhënë është e rëndësishme për dy arsye. E para: shqiptarët nuk janë një popullsi që ka mbetur e palëvizshme për tre mijë vjet. E dyta: historia e tyre gjenetike nuk duket as si rezultat i një zëvendësimi masiv të popullsisë gjatë Mesjetës.
Prandaj fjala e duhur nuk është “pastërti”. Është vazhdimësi brenda ndryshimit.
Pyetja që do ta bëjnë të gjithë: pra, ishin ilirë?
Herët a vonë arrijmë këtu. Është e pashmangshme.
Nëse paraardhësit kryesorë të shqiptarëve modernë lidhen me popullsitë e Ballkanit Perëndimor të Epokës së Bronzit dhe të Hekurit, dhe nëse pikërisht në atë hapësirë burimet antike vendosin grupe që ne i quajmë ilirë, tundimi për ta mbyllur çështjen me një fjali është shumë i fortë: “ADN-ja ka provuar se shqiptarët janë ilirë”.
Është një fjali e fuqishme. Dhe është më e fortë nga sa lejojnë të thuhet të dhënat.
Studimi tregon një vazhdimësi të rëndësishme demografike me popullsitë pararomake të Ballkanit Perëndimor. Në dokumentacionin plotësues, për shembull, haplogrupi atëror J2b-L283 shfaqet me frekuencë të lartë në regjistrin e lashtë të zonës gjatë Epokës së Bronzit dhe Hekurit; linja të tjera, si E-V13, ndjekin histori dhe shpërndarje të ndryshme.10 Por një haplogrup nuk është një popull, ashtu si një mbiemër nuk është një gjuhë.
Vetë autorët bëjnë thirrje për kujdes kur paraqesin gjuhët paleoballkanike. Hartat e “ilirishtes”, “dalmatishtes”, “mesapishtes”, “dako-moezishtes” dhe të realiteteve të tjera gjuhësore të lashta janë rindërtime të bazuara në material të fragmentuar: arkeologji, dëshmi historike, onomastikë, toponime. Kufijtë nuk janë të qartë dhe, në disa raste, nuk dimë as nëse disa etiketa tregonin një gjuhë të vetme apo grupe variantesh të afërta.11
Çfarë mund të pohojmë, atëherë, pa e detyruar provën?
Mund të themi se një komponent themelor i prejardhjes së shqiptarëve bashkëkohorë i ka rrënjët në popullsitë e Ballkanit Perëndimor të Epokës së vonë të Bronzit dhe të Epokës së Hekurit. Mund të themi se një pjesë e konsiderueshme e asaj prejardhjeje është ende e dallueshme në Shqipërinë e Mesjetës së Hershme. Mund të themi se kjo e bën shumë të vështirë të imagjinohet një zëvendësim i plotë i popullsisë vendase para shfaqjes historike të shqiptarëve.
Mund të vërejmë gjithashtu se kjo vazhdimësi gjendet në të njëjtën hapësirë të madhe gjeografike ku vepruan popullsitë që burimet klasike dhe historiografia i quajnë ilire.
Ajo që ADN-ja nuk mund të bëjë është hapi tjetër: të na thotë se çfarë gjuhe fliste çdo individ ose çfarë emri etnik përdorte për veten. Për të provuar se shqipja rrjedh nga një variant i caktuar i ilirishtes, duhet gjuhësia, dhe provat gjuhësore në dispozicion mbeten të paplota.
Kjo nuk është një nuancë për specialistët. Është kufiri mes një përfundimi historik dhe një shkurtoreje identitare.
Po pista dako-trake?
Studimi i ri nuk e fshin me një të rënë të lapsit. E vë në provë.
Në analizat plotësuese autorët përfshijnë edhe individë nga Serbia romake me profil të afërt me popullsitë e Ballkanit juglindor, duke i përdorur si referencë të mundshme për skenarë dako-trakë. Për kampionet mesjetare të Shqipërisë, megjithatë, rezulton i përshtatshëm edhe një model i ndërtuar tërësisht mbi një popullsi romake të Ballkanit Perëndimor. Studiuesit parashtrojnë kështu dy mundësi: grupet dako-trake mund të mos kenë kontribuar në mënyrë të rëndësishme në prejardhjen e kampioneve të analizuara, ose grupet eventualisht të përfshira mund të kenë pasur një profil autosomal tepër të ngjashëm me atë të Ballkanit qendro-perëndimor për t'u dalluar qartë me këto të dhëna.12
Është një përgjigje më pak spektakolare se një verdikt. Por shkencërisht është më interesante, sepse tregon kufirin real të metodës.
Dy popullsi mund të jenë gjenetikisht të afërta dhe të flasin gjuhë të ndryshme. ADN-ja mund të na tregojë se kanë ndarë paraardhës; nuk mund të na bëjë të dëgjojmë zërin me të cilin pasardhësit e tyre quanin bukën, malin apo tokën e vet.
Për këtë arsye, punimi i vitit 2026 nuk “fiton” një luftë mes ilirëve dhe dako-trakëve. Ai zhvendos terrenin e diskutimit: çdo hipotezë e ardhshme mbi origjinën e shqiptarëve duhet tani të shpjegojë një vazhdimësi të fortë demografike në Ballkanin qendro-perëndimor.
Gjuha: pjesa e vetme e mozaikut që ADN-ja nuk mund ta lexojë
Dhe ndoshta pikërisht këtu misteri mbetet më magjepsës.
Shqipja nuk është një variant i një gjuhe fqinje: ajo përbën një degë më vete të indoeuropianishtes. Një sintezë gjuhësore e botuar nga Cambridge University Press më 2022 identifikon, mbi bazën e risive të përbashkëta, një marrëdhënie veçanërisht të afërt mes shqipes dhe greqishtes brenda një grupi më të gjerë paleoballkanik, i cili mund të përfshijë edhe mesapishten, frigjishten, armenishten dhe gjuhë të tjera të dokumentuara pak.13
Kjo nuk do të thotë se shqipja rrjedh nga greqishtja, as se të dyja gjuhët dikur ishin e njëjta gjë. Do të thotë se një pjesë e historisë së tyre të thellë mund të ketë qenë e përbashkët shumë përpara se gjuhët historike të merrnin formën që njohim sot.
Por mbetet pyetja gjeografike: ku flitej proto-shqipja? Projekti The Albanian Language in Antiquity i Universitetit të Bazelit lindi pikërisht për ta trajtuar këtë problem. Përgjigjja duhet rindërtuar në mënyrë të tërthortë përmes huazimeve, toponimeve, gramatikës historike dhe krahasimit me gjuhët e tjera indoeuropiane, sepse nuk zotërojmë tekste proto-shqipe nga periudha romake ose Mesjeta e Hershme.14
ADN-ja nuk e zëvendëson këtë kërkim. Por e ngushton fushën.
Nëse komponenti kryesor i shqiptarëve modernë është tashmë i dallueshëm në Shqipërinë e Mesjetës së Hershme dhe rrjedh në masë të madhe nga popullsitë pararomake të Ballkanit Perëndimor, çdo rindërtim gjuhësor i origjinës së proto-shqipes duhet të përballet me këtë gjeografi. Gjenetika dhe gjuhësia nuk bëhen e njëjta disiplinë, por nuk mund të vazhdojnë më ta shpërfillin njëra-tjetrën.
Gegët dhe Toskët: një ndarje e lashtë e shkruar edhe në gjene
Ka edhe një rezultat tjetër që mund të befasojë këdo që e njeh Shqipërinë sidomos përmes gjuhës.
Dy zonat e mëdha dialektore, gegërishtja në veri dhe toskërishtja në jug, tradicionalisht të ndara nga lumi Shkumbin, lënë gjurmë edhe në strukturën gjenetike. Në materialin plotësues, segmentet më të gjata IBD — ato që tregojnë lidhje gjenealogjike relativisht të afërta në kohë — tregojnë shumë pak ose pothuajse aspak segmente të përbashkëta mes dy grupeve të mëdha përtej disa pragjeve të caktuara. Autorët e interpretojnë këtë të dhënë si të pajtueshme me një izolim gjenetik afatgjatë mes Gegëve dhe Toskëve.15
Nuk mund ta shndërrojmë këtë rezultat në një datë lindjeje të dialekteve. Por mund të dallojmë diçka shumë konkrete: për shekuj me radhë, gjeografia, rrjetet martesore, lëvizshmëria dhe gjuha duhet të kenë ndërvepruar, duke lënë gjurmë paralele në kulturë dhe në kromozome.
Çfarë ndryshon vërtet
Për shumë kohë origjina e shqiptarëve ka qenë një mozaik i ndërtuar me pjesë që nuk përputheshin kurrë plotësisht.
Historia tregonte një popull që shfaqej vonë në burime. Gjuhësia tregonte një gjuhë të lashtë dhe të pavarur, por pa një “nënë” të dokumentuar. Arkeologjia mund të ndiqte vazhdimësi dhe transformime kulturore, por jo të dinte çfarë gjuhe flisnin të vdekurit. Gjenetika e bashkëkohësve, më në fund, përshkruante të tashmen pa mundur, e vetme, të mbushte shekujt e munguar.
Arkeogjenetika e ndryshon problemin sepse fut në rrëfim njerëz realë që kanë jetuar në të kaluarën. Jo më vetëm frekuenca moderne të projektuara prapa në kohë, por individë të Epokës së Bronzit, të Hekurit, të periudhës romake dhe të Mesjetës, të krahasueshëm mes tyre.
Sekuenca që del në pah nuk tregon një popull që u shfaq papritur në Ballkan në epokën mesjetare. Përkundrazi, ajo tregon një komponent kryesor të prejardhjes të rrënjosur në Ballkanin Perëndimor pararomak dhe ende të dallueshëm në Shqipërinë e shekujve VIII–IX. Migrimet dhe përzierjet e mëvonshme ekzistojnë dhe janë të matshme; por nuk e fshijnë atë fill.
Në të njëjtën kohë, studimi rrëzon edhe imazhin e kundërt: asnjë popullsi europiane nuk ka mbetur e palëvizshme, e izoluar dhe “e pastër” për mijëvjeçarë. Roma, Anadolli, migrimet mesjetare nga Europa Lindore dhe kontaktet e vazhdueshme ballkanike kanë lënë gjurmë.
Historia gjenetike e shqiptarëve nuk i ngjan një vije të drejtë. I ngjan një stratigrafie: shtresa të ndryshme, të mbivendosura në kohë, por me një bazë të lashtë që vazhdon të rishfaqet.
Misteri nuk ka marrë fund. Është bërë edhe më interesant
Sot mund të themi me më shumë siguri se paraardhësit kryesorë të shqiptarëve bashkëkohorë ishin të pranishëm në zonën qendro-perëndimore të Ballkanit shumë kohë përpara dëshmive të para mesjetare të emrit të tyre. Mund të ndjekim një pjesë të rëndësishme të asaj vazhdimësie nga bota e Bronzit dhe e Hekurit deri në Mesjetën e Hershme. Mund të masim edhe prurjen e migrimeve të mëvonshme dhe të shohim se ajo nuk ishte e njëtrajtshme.
Megjithatë, mbetet e hapur pyetja që vazhdon të ketë më shumë magji se të gjitha të tjerat: si e quanin veten ata burra dhe ato gra? Dhe çfarë gjuhe flisnin?
“Ilirë” është një përgjigje e mundshme brenda një pjese të traditës historike dhe gjuhësore. Rindërtime të tjera sjellin në vëmendje zona dhe popullsi të ndryshme. ADN-ja e ka ngushtuar hapësirën në të cilën këto hipoteza mund të lëvizin, por nuk ka gdhendur një etnonim mbi eshtra.
Dhe ndoshta pikërisht kjo e bën studimin e vitit 2026 kaq të rëndësishëm. Nuk ofron një legjendë më elegante. Ofron diçka shumë më të vështirë për t'u arritur: një kufi për legjendat.
Me këtë studim, heshtja e gjatë mes botës paleoballkanike dhe Shqipërisë mesjetare duket më pak e zbrazët. Brenda asaj heshtjeje shfaqet një popullsi që ndryshon, përthith prurje të reja, kalon përmes perandorive dhe migrimeve, por ruan një pjesë të konsiderueshme të vazhdimësisë së vet biologjike.
Nga vijnë, pra, shqiptarët? Jo nga një ditë e vetme, jo nga një fis i vetëm, jo nga një formulë e ndërtuar më vonë. Të dhënat që kemi sot i vendosin kryesisht brenda historisë së gjatë të popullsive paleoballkanike të Ballkanit Perëndimor, të cilat i mbijetuan transformimeve të periudhës romake dhe janë ende të dallueshme gjenetikisht në Shqipërinë e Mesjetës së Hershme.
ADN-ja nuk u ka dhënë shqiptarëve një mit të origjinës.
U ka dhënë diçka më të rrallë: një kronologji.
Shënime dhe burime
- 1. L.-R. Davranoglou et al., “Ancient DNA evidence for the history of the Albanians”, Nature Human Behaviour, 10 (2026), f. 1371–1391, botuar online më 4 maj 2026, DOI: 10.1038/s41562-026-02462-z. Abstrakti përmend analizën e mbi 6.000 gjenomeve të lashta të Euroazisë perëndimore dhe 74 gjenomeve të reja të shqiptarëve bashkëkohorë; ai sinjalizon vazhdimësinë e prejardhjes së Ballkanit Perëndimor nga Epoka e vonë e Bronzit dhe Epoka e Hekurit në Shqipërinë e Mesjetës së Hershme, si edhe një profil tashmë pararendës të shumë shqiptarëve modernë të paktën që nga vitet 800–900 pas Krishtit.
- 2. A. Hyllested, B. D. Joseph, “Albanian”, në T. Olander (red.), The Indo-European Language Family: A Phylogenetic Perspective, Cambridge University Press, 2022, f. 223–245, DOI: 10.1017/9781108758666.013. Autorët kujtojnë formulën e pagëzimit të vitit 1462 si dëshminë më të hershme të ruajtur dhe Mesharin e Gjon Buzukut të vitit 1555 si tekstin e parë të gjerë.
- 3. Studimi i Nature i vitit 2026 merr si kuadër të përgjithshëm shfaqjen e shqiptarëve në burimet e shekullit XI. Për diskutimin kritik të një përmendjeje të famshme te Mihal Ataliati: G. Welte Bernardo, “Michael Attaleiates’ Ἀλβανοὶ and Λατῖνοι: the southern Italian rebels and the changing perception of the Normans in Byzantium”, Byzantina Symmeikta, 34 (2024), f. 39–70, DOI: 10.12681/byzsym.33970.
- 4. Hyllested dhe Joseph, vep. cit. Kapitulli e trajton shqipen si degë më vete të indoeuropianishtes dhe argumenton për një lidhje veçanërisht të afërt me greqishten brenda një kuadri më të gjerë paleoballkanik. Ky është një propozim klasifikimi gjuhësor dhe, i vetëm, nuk përbën provë gjeografike për atdheun e proto-shqipes.
- 5. Davranoglou et al., vep. cit.; Supplementary Information i të njëjtit artikull, seksionet 1.1–1.9 dhe figurat plotësuese. Studimi ndërthur PCA, qpAdm, analiza IBD/ancIBD, të dhëna uniparentale dhe mjete të tjera të gjenetikës së popullsive; rezultatet varen nga modelet dhe popullsitë proxy të përdorura.
- 6. Davranoglou et al., Supplementary Information, seksionet 1.3–1.4. Kampionet e Epokës së Mesme dhe të Vonë të Bronzit dhe të Epokës së Hekurit nga territori i Shqipërisë së sotme modelohen në lidhje me popullsi fqinje të Ballkanit Perëndimor dhe Qendror; këto modele nuk barazohen me identitete etnike.
- 7. I. Olalde et al., “A genetic history of the Balkans from Roman frontier to Slavic migrations”, Cell, 186 (2023), f. 5472–5485.e9, DOI: 10.1016/j.cell.2023.10.018. Studimi dokumenton një prurje të madhe pas-romake të prejardhjes së afërt me popullsitë sllave të Europës Lindore dhe vlerëson një kontribut prej 30–60% në prejardhjen e popullsive moderne ballkanike të përfshira në punim.
- 8. Davranoglou et al., Supplementary Information, seksioni 1.7. Në modelet qpAdm, Albania_Medieval (kampionet e analizuara në këtë kategori) merr pjesën më të madhe të prejardhjes, rreth 68–84%, nga Albania_BA_IA, me prurje shtesë në varësi të proxy-t. Autorët raportojnë gjithashtu mungesë të prejardhjes lindore-europiane në kampionet e Mesjetës së Hershme të marra në shqyrtim. Numri i individëve është i kufizuar dhe nuk lejon përgjithësime absolute për të gjithë territorin shqiptar.
- 9. Davranoglou et al., Nature Human Behaviour, abstract; Supplementary Information, seksioni 1.7. Përqindja mesatare e prejardhjes mesjetare lindore-europiane te bashkëkohësit ndryshon në varësi të proxy-t, me vlera mesatare rreth 10–20% dhe me ndryshueshmëri të madhe gjeografike dhe individuale.
- 10. Davranoglou et al., Supplementary Information, seksioni 1.9 dhe Figurat S14–S17. J2b-L283 është shumë i përfaqësuar në regjistrin e lashtë të Ballkanit Perëndimor dhe Qendror gjatë Bronzit-Hekurit; E-V13 paraqet një histori të ndryshme dhe lidhje më komplekse. Haplogrupet nuk mund të barazohen automatikisht me etni ose gjuhë.
- 11. Davranoglou et al., Supplementary Information, Fig. S16. Autorët paralajmërojnë shprehimisht se shpërndarja e gjuhëve paleoballkanike është e përafërt, e bazuar në të dhëna arkeologjike, historike, onomastike dhe toponomastike të fragmentuara; edhe marrëdhëniet e brendshme mes etiketave të ndryshme gjuhësore mbeten të pasigurta.
- 12. Davranoglou et al., Supplementary Information, seksioni 1.7. Një model me një burim të vetëm, Montenegro_Doclea_Roman, rezulton i përshtatshëm për Albania_Medieval; autorët saktësojnë se popullsitë dako-trake mund të mos kenë kontribuar ose mund të kenë pasur një profil autosomal qendro-perëndimor ballkanik që nuk mund të dallohet me këto të dhëna.
- 13. Hyllested dhe Joseph, vep. cit. Autorët propozojnë, mbi bazën e risive të përbashkëta, një afërsi të veçantë mes shqipes dhe greqishtes brenda një nëngrupi më të gjerë paleoballkanik; ky është një rindërtim gjuhësor dhe nuk nënkupton prejardhjen e njërës gjuhë nga tjetra.
- 14. University of Basel, Department of Ancient Civilizations, projekti “The Albanian Language in Antiquity” (2022–2026). Projekti deklaron si objektiva rindërtimin e tipareve të pararendësit të shqipes në lashtësi dhe lokalizimin e zonës ku mund të jetë folur, çështje që duhen trajtuar në mënyrë të tërthortë përmes gjuhësisë historiko-krahasuese. Faqja e projektit: https://daw.philhist.unibas.ch/en/hcl/research/research-projects/snsf-project-the-albanian-language-in-antiquity-en/
- 15. Davranoglou et al., Supplementary Information, Fig. S13. Segmentet e mëdha IBD (>12–16 cM) tregojnë se segmentet e përbashkëta ndërdialektore mes Gegëve dhe Toskëve janë praktikisht të munguar në pragjet e marra në shqyrtim, një e dhënë që autorët e interpretojnë si tregues të një izolimi gjenetik afatgjatë; rezultati, i vetëm, nuk daton ndarjen gjuhësore.
0 Comments