A fliste Homeri shqip?

 

A fliste Homeri shqip?
Misteri i fjalëve të para të Iliadës

Teza e Luftulla Pezës dhe Liljana Pezës përballë tekstit: μῆνις / mëni, dorëshkrimet, shkrimi Linear B dhe historia e shqipes

ELTON VARFI

Një tezë për t’u verifikuar, jo për t’u përqeshur

Më 14 gusht 2026, faqja Autokton riktheu një tezë të fortë: fjalët e para të Iliadës nuk do të ishin greke, por “pellazgo-shqipe”. Një pohim i tillë prek njëherësh Homerin, parahistorinë gjuhësore të Ballkanit, historinë e shqipes dhe deshifrimin e shkrimeve të Egjeut. Pikërisht për këtë arsye meriton një shqyrtim më rigoroz sesa një debat i thjeshtë identitar.[1]

Pyetja e saktë nuk është nëse në Iliadë mund të gjenden vargje tingujsh që kujtojnë fjalë të shqipes moderne. Në gjuhë që i përkasin së njëjtës familje të madhe indoevropiane dhe në një hapësirë kontaktesh shumëmijëvjeçare si Ballkani, ngjashmëri të tilla janë të mundshme dhe ndonjëherë historikisht domethënëse. Pyetja shkencore është më kërkuese: leximi i propozuar duhet të shpjegojë në mënyrë të rregullt formën e fjalëve, lakimin e tyre, marrëdhëniet sintaksore, zhvillimin fonetik dhe, në rastin e Homerit, edhe strukturën metrike.

Prandaj është e mundur të merret seriozisht intuita fillestare pa pranuar automatikisht përfundimin e saj. Në këtë verifikim do të dallojmë tri nivele: atë që artikulli tregon materialisht; atë që Peza dhe Peza propozojnë si analizë gjuhësore; dhe atë që burimet homerike, mikene dhe albanologjike lejojnë realisht të pohohet.

1. Çfarë pretendon realisht artikulli

Autokton paraqet si “dokument” tezën sipas së cilës shkronjat e përdorura në poemat homerike do të rridhnin nga një alfabet pellazgjik, i dëshmuar tashmë në kulturën Vinča-Turdaș; po ashtu pretendon se shkrimi Linear B do të shprehte një gjuhë pellazgo-shqipe dhe se Iliada do të ruante drejtpërdrejt fjalë e fraza shqipe. Shkrimi ua atribuon shprehimisht Luftulla Pezës dhe Liljana Pezës, që në vitin 2009, përfundimin se fjalët e para të Iliadës janë pellazgo-shqipe. Një formulim drejtpërdrejt i verifikueshëm dhe shumë i hollësishëm i të njëjtit lexim gjendet në artikullin e tyre të 7 shkurtit 2017 në Gazeta Telegraf.[1][2]

Hapi vendimtar është rileximi i vargjeve të para. Peza dhe Peza nisen nga transliterimi “MENIN AEIDHE, THEA…” dhe e rindajnë në “MENIN A E I DHE, THE A…”, për të arritur më pas te një fjali e interpretuar përmes shqipes moderne. I njëjti burim zbaton një procedurë të ngjashme për vargun e dytë të Iliadës dhe për fillimin e Odisesë. Pra, nuk kemi të bëjmë me një krahasim të thjeshtë mes dy fjalësh: propozimi rishënon kufijtë e fjalëve dhe i atribuon sekuencës homerike një strukturë tjetër gjuhësore.[2]

PROVA E PROPOZUAR MENIN AEIDHE, THEA … → MENIN A E I DHE, THE A … → lexim i rindërtuar në shqip

Ky është pikërisht çasti ku teza duhet të gjykohet. Nëse segmentimi i ri do të ishte gjuhësisht më i fortë se ai grek, ai duhet ta shpjegonte tekstin në mënyrë sistematike me forma shqipe historikisht të besueshme, jo vetëm me barazime intuitive të nxjerra nga gjuha moderne. Qëllimi i këtij verifikimi nuk është të rrëzojë në bllok çdo krahasim të mundshëm leksikor të propozuar nga Peza dhe Peza; është të kontrollojë bërthamën më të fortë të tezës së tyre — incipitin — dhe disa pohime faktike që përdoren për ta mbështetur. Nëse metoda funksionon, duhet të japë rezultate të përsëritshme edhe jashtë pikave të zgjedhura sepse ngjajnë me shqipen; nëse funksionon vetëm duke zgjedhur rrokje të favorshme dhe duke i rikombinuar lirisht, atëherë kemi një risegmentim ad hoc, jo një demonstrim gjuhësor.

2. “Dokumenti” fotografik: një dorëshkrim i vitit 1477

Verifikimi i parë është material dhe çuditërisht i thjeshtë. Imazhi që shoqëron artikullin e Autoktonit nuk është një papirus arkaik, një tabelë e Egjeut apo një kodik i antikitetit klasik. Ai paraqet faqet hyrëse, ff. 1v–2r, të Vat. gr. 1626, një dorëshkrim të famshëm dygjuhësh greqisht-latinisht të Iliadës, të ruajtur në Bibliotekën Apostolike të Vatikanit. Këtu është e rëndësishme një dallim kronologjik: teksti grek datohet nga nënshkrimet më 30–31 maj 1477 dhe është kopjuar nga Giovanni (Johannes) Rhosos; versioni latin, i identifikuar paleografikisht si vepër e Bartolomeo Sanvitos, i përket një faze të mëvonshme, ashtu si edhe dekorimi me miniatura i fundit të shekullit XV, i cili mbeti i papërfunduar.[3]

Fig. 1 — Vat. gr. 1626, ff. 1v–2r: faqet hyrëse të Iliadës dygjuhëshe. Teksti grek u kopjua nga Giovanni Rhosos në vitin 1477; latinishtja është e Bartolomeo Sanvitos dhe dekorimi i përket një faze të mëvonshme të fundit të shekullit XV. Burimi: Wikimedia Commons / Biblioteka Apostolike e Vatikanit; riprodhim i shënuar si domen publik.

Ky identifikim, në vetvete, nuk e rrëzon një teori mbi gjuhën e Iliadës: një dorëshkrim i shekullit XV mund të transmetojë natyrshëm një tekst shumë më të lashtë. Por ai pengon përdorimin e asaj fotografie si provë paleografike për një alfabet të supozuar pellazgjik të kohës së Homerit ose për një shkrim të lashtë shqip. Imazhi dokumenton pritjen humaniste të poemës dhe traditën e saj dorëshkrimore, jo gjuhën në të cilën poema u kompozua ose u fiksua shekuj më herët.

3. Çfarë thotë vargu i parë në greqisht

Botimet kryesore kritike të Iliadës e shtypin incipitin në këtë formë:

ILIADA 1.1–2 Μῆνιν ἄειδε θεὰ Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος οὐλομένην, ἣ μυρί᾽ Ἀχαιοῖς ἄλγε᾽ ἔθηκε…

E dhëna vendimtare nuk është se secila fjalë, e marrë më vete, “ka një kuptim grek”. Është fakti që format lidhen gramatikisht me njëra-tjetrën. μῆνιν është kallëzorja njëjës e μῆνις dhe funksionon si kundrinor i ἄειδε; θεά është thirrorja e hyjneshës së thirrur; Πηληϊάδεω dhe Ἀχιλῆος janë gjinore që përcaktojnë se kujt i përket zemërimi. Në vargun pasues, οὐλομένην, femërore kallëzore njëjës, përshtatet me μῆνιν. Ndërtimi është, pra, një fjali e vazhdueshme greke dhe vargu i parë përbën një heksametër daktilik homerik të rregullt.[4]

Forma	Analiza	Funksioni në fjali	Përkthimi shqip
μῆνιν	kallëzore njëjës e μῆνις	kundrinor i ἄειδε	zemërimin / mërinë
ἄειδε	urdhërore, veta II njëjës e ἀείδω	kallëzues: urdhër drejtuar Muzës/hyjneshës	këndo
θεά	thirrore njëjës e θεά	personi të cilit i drejtohet thirrja	o hyjneshë
Πηληϊάδεω	gjinore njëjës, patronimik	përcakton zotëruesin e μῆνιν	të Pelidit
Ἀχιλῆος	gjinore njëjës	apozicion/përcaktim i Pelidit	të Akilit
οὐλομένην	kallëzore femërore njëjës	përshtatet me μῆνιν	shkatërrimtare, kobzezë

4. Prova e risegmentimit: a mund të bëhet “AEIDHE” → “A E I DHE”?

Propozimi pellazgo-shqip vepron në drejtim të kundërt: merr sekuencën që botimet greke e analizojnë si ἄειδε dhe e ndan në A / E / I / DHE; në mënyrë të ngjashme, θεά riinterpretohet si THE / A. Këtu duhet bërë një saktësim që e forcon, jo e dobëson, kontrollin: në tekstet e lashta greke ndarja grafike e fjalëve nuk përputhet gjithmonë me përdorimin tonë modern dhe scriptio continua është e dëshmuar mirë. Prandaj nuk do të ishte e saktë të hidhej poshtë A / E / I / DHE vetëm sepse një botim modern e shtyp ἄειδε pa hapësira të brendshme.

Problemi është gjuhësor, jo tipografik. ἄειδε i përket paradigmës së foljes ἀείδω, “të këndosh”, dhe e njëjta sekuencë dëshmohet gjetkë te Homeri në kontekste të pavarura. Në Odisenë 1.325–326, për shembull, ἄειδε shfaqet dy herë si e pakryer dëftore pa augment, e lidhur me aedin Femio; pak vargje më pas, në 1.339, Penelopa e përdor përsëri ἄειδε si urdhërore drejtuar këngëtarit. Në të gjitha këto raste sekuenca integrohet në sistemin foljor grek dhe në sintaksën e fjalisë. Që ndarja A / E / I / DHE të bëhej konkurruese, do të duheshin prova të pavarura: morfema shqipe të rindërtueshme historikisht, rregulla fonetike të rregullta dhe një sintaksë e aftë të shpjegojë jo vetëm këtë varg, por edhe përdorime të tjera të pazgjedhura paraprakisht.[4]

Sekuenca	Analiza greke	Veprimi i propozuar në leximin shqip
Μῆνιν	një fjalë e lakuar: kallëzore njëjës e μῆνις	lidhet drejtpërdrejt me mëni
ἄειδε	një formë foljore: urdhërore e ἀείδω	risegmentohet në A / E / I / DHE; kërkon një strukturë morfologjike dhe sintaksore të demonstrueshme në mënyrë të pavarur
θεά	emër në thirrore: “o hyjneshë”	risegmentohet në THE / A; ndarja e re duhet të justifikohet nga sistemi gjuhësor, jo vetëm nga tingujt
Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος	dy gjinore të lidhura me μῆνιν	rikombinohen sipas një fjalie të shqipes moderne

Kontrolli metodologjik është i thjeshtë: një lexim alternativ duhet ta zvogëlojë, jo ta zgjerojë, lirinë e interpretuesit. Nëse mund t’i zhvendosim kufijtë, të zgjedhim vetëm rrokjet e favorshme dhe t’u japim atyre vlera të marra rast pas rasti nga gjuha moderne, do të gjejmë në mënyrë të pashmangshme përkime. Një propozim filologjik i fortë duhet, përkundrazi, të parashikojë si do të lexohen edhe format më pak të favorshme, duke ruajtur të njëjtat rregulla fonetike dhe gramatikore. Pikërisht në këtë terren, leximi A / E / I / DHE, në burimet e shqyrtuara, mbetet pa një demonstrim sistematik.

5. Pika vërtet interesante: μῆνις / μῆνιν dhe shqipja mëni / mëri

Këtu çështja ndryshon dhe arrijmë te pika më delikate e gjithë artikullit. Afërsia mes greqishtes μῆνις (kallëzorja μῆνιν), term qendror i epikës për një zemërim të rëndë dhe me pasoja, dhe shqipes mëni / mëri, “zemërim, mëri, urrejtje”, është sugjestive si nga forma, ashtu edhe nga kuptimi. Leonard Muellner ka treguar se μῆνις ka në epikë një vlerë të veçantë fetare dhe shoqërore; pikërisht për këtë arsye krahasimi nuk duhet as fshehur, as hedhur poshtë me sarkazëm.[6]

Kujdesi i parë lidhet me historinë e brendshme të shqipes. Gegërishtja mëni i përgjigjet toskërishtes mëri; raporti n / r përputhet me rotacizmin e njohur tosk të n-së së vjetër ndërzanore. Kjo do të thotë se krahasimi me greqishten duhet të nisë nga format historike të shqipes, jo nga përshtypja e thjeshtë grafike e ortografive moderne. Për më tepër, η në μῆνις përfaqëson një zanore të gjatë në greqishten e lashtë, ndërsa ë i përket një sistemi tjetër fonologjik: ngjashmëria grafike dhe përputhja fonetike historike nuk janë e njëjta gjë.

Kujdesi i dytë është etimologjik. Vladimir Orel, te zëri mëri ~ mëni, propozon një huazim që mund të lidhet me latinishten mania, duke treguar edhe greqishten μανία si burim ose alternativë të mundshme; Ranko Matasović, nga ana e tij, e vendos mëri, me gegërishten mëni, në rrjetin etimologjik të mania / μανία. Por kjo nuk është e vetmja hipotezë në literaturën albanologjike. David Luka, në një studim të posaçëm mbi prejardhjen e mëní / mërí, mbron një zgjidhje të trashëguar: e lidh fjalën me fondin indoevropian dhe me rrënjën *men- “mendoj”, duke rindërtuar edhe zhvillimin e brendshëm që çon te forma toske përmes rotacizmit. Propozimi i Lukës nuk mund të shndërrohet automatikisht në konsensus, por mjafton për të treguar se do të ishte e pasaktë ta paraqisnim etimologjinë shqipe si përfundimisht të mbyllur.[5]

Edhe etimologjia e largët e greqishtes μῆνις është e diskutuar. Calvert Watkins ka propozuar një rindërtim të caktuar indoevropian; Leonard Muellner ka studiuar sidomos vlerën e saj semantike dhe formularike; vepra referimi si ajo e Beekes regjistrojnë vështirësitë etimologjike të termit. Është gjithashtu thelbësore të mos ngatërrohet μῆνις me μανία vetëm sepse të dyja mund të rrotullohen semantikisht rreth zemërimit: janë forma të ndryshme greke, me histori që duhen provuar, jo presupozuar. “Etimologji e diskutuar” do të thotë se alternativat duhet të vlerësohen përmes përputhjeve fonetike, morfologjike dhe kronologjike; nuk do të thotë se çdo ngjashmëri e jashtme bëhet automatikisht e vlefshme.[6]

Mundësia e marrëdhënieve të thella mes shqipes dhe greqishtes, në përgjithësi, nuk është aspak e huaj për gjuhësinë indoevropiane. Adam Hyllested dhe Brian D. Joseph, në një sintezë të vitit 2022, argumentojnë se një grup risish të përbashkëta tregon një lidhje veçanërisht të ngushtë mes shqipes dhe greqishtes brenda një kuadri më të gjerë paleoballkanik. Kjo e bën shkencërisht të ligjshme kërkimin e përputhjeve të lashta; por nuk na lejon të shpallim kognate një çift të caktuar pa demonstrim, dhe aq më pak të përcaktojmë gjuhën e një vargu të tërë mbi bazën e një ngjashmërie të vetme.[13]

Kufiri logjik është vendimtar: edhe sikur kërkimet e ardhshme të tregonin se μῆνις dhe mëni rrjedhin nga material indoevropian i afërt, kjo do të provonte, në rastin më të mirë, një marrëdhënie leksikore parahistorike. Greqishtja dhe shqipja janë të dyja gjuhë indoevropiane; gjuhët e afërta mund të ndajnë fjalë kognate pa qenë e njëjta gjuhë. Për të vërtetuar se incipiti i Iliadës është shqip, do të duhej të shpjegohej rregullisht e gjithë fjalia — jo vetëm një fjalë — me fonologji, morfologji dhe sintaksë shqipe historikisht të besueshme.

PIKË METODOLOGJIKE Një ngjashmëri leksikore mund të jetë e rëndësishme pa dëshmuar identitetin gjuhësor të një teksti të tërë. Edhe një kognat i vërtetë i lashtë mes greqishtes dhe shqipes nuk do ta kthente, në vetvete, një fjali greke në një fjali shqipe: duhen seri të rregullta përputhjesh, morfologji, sintaksë dhe kronologji.

6. “Homeri nuk i përmend kurrë helenët”: verifikimi në tekst

Një tjetër pohim që gjendet në materialet e Pezës dhe Pezës, dhe që përsëritet nga Autokton, është se në poemat homerike nuk shfaqen grekë ose helenë. Këtu dallimi semantik është i domosdoshëm. Është e vërtetë se Homeri përdor kryesisht akejtë, danaët dhe argivët për forcat që luftojnë në Trojë dhe se Ἕλληνες nuk ka domosdoshmërisht, në çdo pasazh homerik, kuptimin panhelenik dhe politik që termi do të marrë në periudha të mëvonshme. Por nga kjo nuk rrjedh se fjala mungon.[7]

Në Katalogun e Anijeve, Iliada 2.684, teksti ka Μυρμιδόνες δὲ καλεῦντο καὶ Ἕλληνες καὶ Ἀχαιοί: “quheshin mirmidonë, helenë dhe akej”. Në 2.530 shfaqet gjithashtu Πανέλληνες. Këto pasazhe nuk na lejojnë të projektojmë prapa, në shekullin VIII p.e.s., identitetin kombëtar të Greqisë klasike ose moderne; por na lejojnë të hedhim poshtë pohimin fjalë për fjalë “Homeri nuk i përmend kurrë helenët”. Prania e termit dhe vlera e tij historike janë dy pyetje të ndryshme.[7]

7. Shkrimi Linear B dhe greqishtja para shekullit V p.e.s.

Pjesa më e vështirë për t’u pajtuar me dokumentacionin është pohimi, i pranishëm në tekstet e shqyrtuara, se shkrimi Linear B nuk regjistron greqisht dhe se nuk ekzistojnë dokumente greke para shekullit V p.e.s. Michael Ventris e identifikoi në vitin 1952 gjuhën e tabelave si një formë të hershme të greqishtes; së bashku me John Chadwick botoi në vitin 1953 “Evidence for Greek Dialect in the Mycenaean Archives” dhe në vitin 1956 Documents in Mycenaean Greek. Vlefshmëria e deshifrimit nuk varet nga autoriteti i këtyre dy emrave, por nga fakti se sistemi lejon leximin koherent të një korpusi gjithnjë e më të madh tekstesh administrative, me leksik, morfologji, formula dhe emra vetjakë grekë.[8]

Fig. 2 — Tabelë mikene PY Ta 716 nga Pylosi, e shkruar në Linear B, nga Epoka e Vonë e Bronzit. Burimi fotografik i treguar nga Wikimedia Commons: T. G. Palaima dhe N. G. Blackwell (2020); skedari është shënuar me Public Domain Mark.

Deshifrimi nuk u pranua si një dogmë e paprekshme nga kritika: pati kundërshtarë, verifikime, korrigjime dhe debate. R. J. E. Thompson ka rindërtuar edhe përballjen me kundërshtues si Arthur Beattie dhe Leonard Palmer. Pika shkencore është se leximet mikene kanë vazhduar të prodhojnë rezultate të kontrollueshme mbi tabela nga qendra të ndryshme. Prandaj, një teori alternative sipas së cilës Linear B regjistron shqipen do të duhej të ofronte një lexim konkurrues të të gjithë sistemit dhe të shpjegonte një pjesë të gjerë e të pavarur të korpusit të paktën me të njëjtën rregullsi.[8]

Në vitin 2024 Cambridge University Press botoi The New Documents in Mycenaean Greek, nën redaktimin e John Killen, një përditësim në dy vëllime i dokumentacionit dhe i studimeve pas botimit të parë të Ventris dhe Chadwick. Paraqitja editoriale e veprës e përcakton Linear B, të deshifruar nga Ventris, si formën më të hershme të greqishtes të njohur sot. Ky referim nuk përdoret si argument autoriteti, por si tregues i gjendjes së sotme të një disipline që punon me mijëra dokumente, transkriptime, përkthime dhe komente.[9]

Rrjedhimisht, ideja se greqishtja shfaqet për herë të parë vetëm në shekullin V p.e.s. nuk është e qëndrueshme. Linear B e çon dokumentimin e një varieteti grek deri në Epokën e Vonë të Bronzit. Edhe sikur, vetëm për hir të argumentit, ta linim mënjanë mikenishten, pohimi do të mbetej i pambështetshëm: mbishkrime alfabetike greke dokumentohen që në shekullin VIII p.e.s.; John K. Papadopoulos, mbi bazën e gjetjeve nga Eretria dhe Methone dhe të të dhënave gjuhësore, përshkruan një përhapje të shpejtë të përdorimit alfabetik rreth vitit 725 p.e.s.[11]

8. Një dëshmi vërtet e lashtë e Iliadës

Për të shmangur keqkuptimin e kundërt, duhet saktësuar se nuk zotërojmë as një “autograf të Homerit”, as një dorëshkrim të Iliadës bashkëkohor me fazën kur poema mori formë. Kompozimi homerik vendoset brenda një tradite të gjatë gojore dhe kronologjia e fiksimit të saj me shkrim mbetet objekt diskutimi. Megjithatë, zotërojmë shumë dëshmi të lashta papiruse në greqisht, të cilat na lejojnë të studiojmë konkretisht historinë tekstuale të poemës.

Fig. 3 — Papyrus Oxyrhynchus III 551, Princeton University Library, AM 4405: Homeri, Iliada XIV, 227–253 dhe 256–263, shekulli II e.s. Burimi: Princeton University Library / Wikimedia Commons.

P.Oxy. III 551, sot Princeton University Library AM 4405, datohet në shekullin II e.s.; skeda zyrtare e Princetonit e identifikon si tekst grek të Iliadës XIV, 227–253 dhe 256–263, me prejardhje nga Oksirinku, të botuar për herë të parë nga Grenfell dhe Hunt në vitin 1903.[10] Natyrisht, një papirus i shekullit II e.s. nuk na jep automatikisht formën e saktë të poemës në shekullin VIII p.e.s. Megjithatë, ai tregon llojin e dëshmisë materiale mbi të cilën punon papirologjia homerike dhe duhet dalluar qartë nga faqet e miniaturuara të Vat. gr. 1626.

9. Alfabeti grek, fenikasit dhe “shkronjat pellazgjike”

Edhe historia e alfabetit kërkon më shumë nuanca sesa një formulë polemike. Alfabeti grek nuk është e njëjta gjë me Linear B: pas rënies së botës pallatore mikene, sistemi rrokjor Linear B pushoi së përdoruri, ndërsa alfabeti arkaik grek lindi në një kontekst të mëvonshëm. Kërkimi shkencor e lidh atë strukturalisht me modele semitike, sidomos fenikase, megjithëse ende diskutohen vendi, data dhe mënyra e saktë e përshtatjes. Tipari më karakteristik i risisë greke është përdorimi sistematik i shenjave për zanoret.[11]

Duke krahasuar gjetjet e reja nga Eretria dhe Methone me të dhënat gjuhësore, John K. Papadopoulos argumenton se risia e zanoreve kishte një pikë të vetme origjine dhe se Methone — port kontakti mes grekëve dhe fenikasve — është një kandidat i rëndësishëm për vendin ku mori formë alfabeti. Propozimi i tij lidhet me historinë e përshtatjes alfabetike, jo me demonstrimin e një zinxhiri linear dhe të dokumentuar Vinča → alfabet pellazgjik → grek.[11]

Çështja e të ashtuquajturave “shkronja pellazgjike” në burimet e lashta është, megjithatë, reale dhe interesante. Willemijn Waal ka treguar se tradita e lashtë mbi origjinën e shkrimit grek është më e ndërlikuar se slogani i thjeshtë “Kadmi solli shkronjat fenikase”. Në studimin e saj diskutohen shprehimisht edhe “Pelasgic letters” dhe propozohet një rilexim i traditave mbi phoinikeia grammata; sipas interpretimit të saj, phoinikeia grammata identifikohen me Linear B të shkruar mbi gjethe palme, ndërsa “shkronjat pellazgjike” interpretohen si një emërtim i lashtë i të njëjtit shkrim. Është një argument që meriton të citohet saktë; por Waal nuk i identifikon “shkronjat pellazgjike” me shqipen moderne dhe nuk demonstron një vazhdimësi grafiko-gjuhësore mes Vinçës, pellazgjishtes dhe shqipes.[12]

Sa u përket shenjave të Vinča-Turdaș, natyra dhe funksioni i tyre mbeten objekt diskutimi: në literaturë hasen përkufizime si sistem shenjash, parashkrim dhe, në disa interpretime, shkrim i mirëfilltë. Pikërisht kjo pasiguri imponon një rregull metodologjik elementar: ngjashmëria grafike mes një shenje neolitike dhe një shkronje të mijëra viteve më vonë nuk përcakton, në vetvete, as vlerën fonetike të shenjës, as gjuhën që ajo do të përfaqësonte. Nuk ekziston një deshifrim i pranuar gjerësisht i sistemit Vinča që ta identifikojë atë si një korpus tekstesh në shqip.[15]

10. Viti 1462 nuk është “lindja” e shqipes

Në një pikë, polemika e Autoktonit prek një keqkuptim që meriton sqarim. Të thuash se dëshmia më e hershme e ruajtur dhe e qartë e shqipes, e pranuar përgjithësisht, është Formula e pagëzimit e Pal Engjëllit e vitit 1462, nuk do të thotë aspak se shqipja “lindi” në vitin 1462. Burime mesjetare më të hershme dëshmojnë ekzistencën e një gjuhe të veçantë të folur nga shqiptarët dhe lënë të kuptohet një praktikë shkrimore më e hershme; ajo që mungon, sipas gjendjes së dokumentacionit të pranuar përgjithësisht, është një tekst shqip i ruajtur dhe i qartë, më i hershëm se formula. Seit Mansaku dhe, më së fundi, Adam Hyllested dhe Brian D. Joseph e ruajnë pikërisht këtë dallim.[13]

Historia parashkrimore e shqipes rindërtohet përmes metodës krahasuese, huazimeve të lashta, risive fonetike, dialektologjisë dhe marrëdhënieve me gjuhët e tjera indoevropiane e ballkanike. Meshari i Gjon Buzukut i vitit 1555 është teksti i parë i gjerë i shqipes që është ruajtur; prandaj dokumentimi i vonë me shkrim nuk nënkupton një histori të vonë gjuhësore.[13]

Ky konstatim, megjithatë, nuk autorizon procedurën e kundërt: nuk mund ta datojmë automatikisht si më të hershme çdo sekuencë të lashtë që i ngjan shqipes dhe ta quajmë “dokument shqip”. Dëshmitë e pretenduara para vitit 1462 duhet të vlerësohen rast pas rasti për autenticitetin, datimin, leximin dhe sistemin gjuhësor. Thellësia parashkrimore e shqipes është një përfundim i gjuhësisë historike; identifikimi i një dokumenti të vetëm kërkon provë dokumentare të posaçme.

11. Shqipja dhe ilirishtja: një çështje e hapur, jo një slogan

I njëjti kujdes vlen edhe për ilirishten. Lidhja gjenealogjike mes shqipes dhe ilirishtes është një nga hipotezat më të njohura në historinë e albanologjisë dhe vazhdon të ketë mbështetës autoritarë. Por dëshmia dokumentare është jashtëzakonisht e kufizuar. Friedman dhe Joseph vërejnë se mendimi për një prejardhje ilire të shqipes është gjerësisht i përhapur, por edhe është kundërshtuar; mbi të gjitha, sipas autorëve, nuk zotërojmë asnjë mbishkrim të verifikueshëm në ilirisht. Materiali i përdorur përbëhet kryesisht nga onomastika, glosa dhe të dhëna të tjera fragmentare.[14]

Përfundimi më i saktë nuk është, pra, “shqipja nuk ka asnjë lidhje me ilirishten”, por as “vazhdimësia iliro-shqiptare është provuar tashmë nga tekste dygjuhëshe ose nga një korpus i deshifruar”. Çështja mbetet e hapur brenda kufijve të dokumentacionit të disponueshëm. Mbi të gjitha, ajo duhet mbajtur e ndarë nga pyetja specifike e këtij artikulli: edhe një demonstrim i ardhshëm shumë më i fortë i marrëdhënies iliro-shqiptare nuk do ta bënte automatikisht shqip vargun e parë të Iliadës.

12. Bilanci i pohimeve kryesore

Pohimi i verifikuar	Dëshmia e disponueshme	Vlerësimi
μῆνις / μῆνιν kujton shqipen mëni / mëri	Ngjashmëri reale formale dhe semantike; etimologjia shqipe është e diskutuar (ndër propozimet: huazim te Orel, trashëgimi indoevropiane te Luka); edhe etimologjia e largët e μῆνις paraqet vështirësi.	Interesante; jo provuese për gjuhën e vargut
Vargu i parë është shqip dhe jo greqisht	Vargu ka një analizë leksikore, morfologjike, sintaksore dhe metrike në mënyrë koherente greke.	Nuk është demonstruar
ἄειδε duhet lexuar A E I DHE	Scriptio continua e bën jo vendimtare hapësirën moderne; megjithatë ἄειδε është një formë foljore greke e dëshmuar në kontekste homerike të pavarura, ndërsa segmentimit të ri i mungon një gramatikë alternative sistematike.	Nuk është demonstruar
Imazhi i Autoktonit është një dokument i lashtë	Është Vat. gr. 1626: teksti grek u kopjua nga Giovanni Rhosos në vitin 1477; latinishtja dhe dekorimi u përkasin fazave të mëvonshme të fundit të shekullit XV.	Nuk mund të përdoret si provë homerike
Linear B nuk është greqisht	Sistemi i deshifruar shpjegon një korpus të gjerë në greqishten mikene dhe vazhdon të testohet mbi tabela të studiuara rishtazi.	Kundërshtohet nga korpusi
Nuk ka greqisht para shekullit V p.e.s.	Linear B: Epoka e Vonë e Bronzit; mbishkrime alfabetike greke: që në shekullin VIII p.e.s.	E rreme
Homeri nuk përdor kurrë “helenët”	Ἕλληνες shfaqet në Iliadën 2.684; Πανέλληνες në 2.530. Vlera historike e termave duhet megjithatë të vendoset në kontekst.	Fjalë për fjalë e rreme; semantika duhet historizuar
Viti 1462 shënon lindjen e shqipes	1462 është data e fjalisë më të hershme shqipe të ruajtur dhe të qartë, të pranuar përgjithësisht, jo origjina e gjuhës.	Gabim konceptual
Shqipja dhe ilirishtja mund të jenë të lidhura	Hipotezë historikisht e rëndësishme, por dokumentacioni ilir është tepër fragmentar për një demonstrim tekstual përfundimtar.	Çështje e hapur

Përfundim: çfarë mbetet pas verifikimit

Pasi ndahen fotografia e Rilindjes, teksti homerik, gramatika, etimologjia shqipe dhe dokumentacioni miken, teza qendrore nuk qëndron në formën në të cilën paraqitet nga Luftulla dhe Liljana Peza dhe ripropozohet nga Autokton. Nuk kemi një dokument të lashtë që tregon fjalët e para të Iliadës të shkruara në shqip. Kemi, përkundrazi, një varg që në greqisht merr një analizë koherente leksikore, morfologjike, sintaksore dhe metrike; një formë foljore, ἄειδε, që përsëritet në kontekste të pavarura homerike; një traditë papirusesh dhe dorëshkrimesh në greqisht; dhe, shumë më thellë në kohë, dokumente mikene në Linear B që dëshmojnë një formë të hershme të greqishtes.

Pjesa që meriton t’i mbijetojë verifikimit është më e kufizuar, por pikërisht për këtë arsye më interesante: përse μῆνις dhe mëni / mëri ngjajnë kaq shumë? Një përgjigje përfundimtare do të ishte e parakohshme. Orel dhe Matasović e vendosin fjalën shqipe në sferën etimologjike të mania / μανία; David Luka propozon, përkundrazi, një trashëgimi indoevropiane nga *men-. Edhe historia e largët e μῆνις ka qenë objekt rindërtimesh të ndryshme. Përfundimi shkencërisht i saktë nuk është “ngjashmëria nuk do të thotë asgjë”, por “ngjashmëria, në vetvete, nuk e vendos çështjen”.[5][6]

Ky dallim nuk e varfëron historinë e shqipes. Përkundrazi, e bën më të fortë. Kërkimi bashkëkohor mund të mbështesë një afërsi veçanërisht të ngushtë parahistorike mes shqipes dhe greqishtes dhe, në të njëjtën kohë, të kërkojë prova të posaçme për çdo etimologji të veçantë.[13] Një gjuhë me parahistori të thellë nuk ka nevojë që çdo ngjashmëri të bëhet provë: metoda krahasuese merr vlerë pikërisht sepse dallon trashëgiminë, huazimin, risinë, kontaktin dhe rastësinë përmes përputhjeve të rregullta.

Rezultati përfundimtar është, pra, i saktë dhe i kufizuar. Teza “fjalët e para të Iliadës janë shqip” nuk provohet nga dëshmitë që kemi sot; leximi grek i vargut, përkundrazi, ka një mbështetje sistemike që risegmentimi i propozuar, në gjendjen e burimeve të shqyrtuara, nuk arrin ta barazojë. Mbetet i hapur një terren kërkimi i ligjshëm dhe magjepsës: historia krahasuese e μῆνις, μανία, mëni dhe mëri dhe, më gjerë, marrëdhëniet parahistorike mes greqishtes dhe shqipes. Pikërisht duke dalluar atë që është e dokumentuar nga ajo që është e mundshme, një pyetje sugjestive shndërrohet në një hetim të mirëfilltë filologjik.

• [1] Autokton, “Dokumenti, fjalët e para të Iliadës janë shkruar në gjuhën pellazg-shqipe dhe jo greke”, botuar më 14 gusht 2026; konsultuar më 8 shtator 2026. Faqja ia atribuon L. Pezës & L. Pezës (2009) tezën mbi incipitin dhe ripropozon edhe pohimet mbi Linear B, Vinçën dhe mungesën e greqishtes para shekullit V p.e.s. — Autokton
• [2] Luftulla Peza – Liljana Peza, “Gjuha shqipe më e vjetra e shkruar në botë”, Gazeta Telegraf, 7 shkurt 2017. Faqja riprodhon sekuencën MENIN AEIDHE, THEA dhe risegmentimin e saj në MENIN A E I DHE, THE A, si edhe leximet e propozuara për vargun e dytë dhe për Odisenë. — Gazeta Telegraf
• [3] Monica Centanni, “Tradurre l’oro. Le pagine incipitarie greca e latina dell’Iliade in un codice miniato rinascimentale (Vat. gr. 1626)”, Engramma 30 (2004): kodiku datohet në ff. 404v dhe 444v më 30–31 maj 1477 dhe mban nënshkrimin e Giovanni Rhosos; latinishtja identifikohet si vepër e Bartolomeo Sanvitos dhe është realizuar më vonë. Skeda e Library of Congress konfirmon kodikun dygjuhësh dhe datimin e tekstit grek. — Engramma — Library of Congress
• [4] D. B. Monro, A Grammar of the Homeric Dialect, bot. 2, Oxford 1891, botim digjital, Dickinson College Commentaries; për përdorime të pavarura të ἄειδε, shih Odisenë 1.325–326 dhe 1.339 në tekstin dhe komentin e DCC. — Monro – DCC — Odisea 1.325–364 – DCC
• [5] Vladimir E. Orel, Albanian Etymological Dictionary, Leiden/Boston: Brill, 1998, s.v. mëri ~ mëni; Ranko Matasović, A Grammatical Sketch of Albanian for Students of Indo-European, f. 65; David Luka, “Rreth prejardhjes së fjalës mëní / mërí”; diskutimi dhe përfundimet rimerren në hyrjen e botuar në Studime Filologjike 3–4 (2017), f. 141–162, ku mbrohet një prejardhje e trashëguar indoevropiane dhe diskutohet rotacizmi i formës toske. — Luka – PDF Albanica — Matasović – material mësimor
• [6] Leonard Muellner, The Anger of Achilles: Mênis in Greek Epic, Ithaca: Cornell University Press, 1996; Calvert Watkins, “À propos de μῆνις”, Bulletin de la Société de Linguistique de Paris 72.1 (1977): 187–209; Robert S. P. Beekes, Etymological Dictionary of Greek, Leiden/Boston: Brill, 2010, s.v. μῆνις. — Muellner – Cornell
• [7] Homeri, Iliada 2.684: Μυρμιδόνες δὲ καλεῦντο καὶ Ἕλληνες καὶ Ἀχαιοί; Iliada 2.530: Πανέλληνες. Teksti grek mund të konsultohet në korpuset Perseus/Scaife. Prania e këtyre formave nuk e zgjidh vetvetiu historinë semantike të termit Ἕλληνες, e cila duhet dalluar nga vlera e tij e mëvonshme panhelenike. — Scaife / Perseus
• [8] Michael Ventris – John Chadwick, “Evidence for Greek Dialect in the Mycenaean Archives”, Journal of Hellenic Studies 73 (1953): 84–103; R. J. E. Thompson, “The Ventris–Chadwick Correspondence and the Decipherment of Linear B: A Denier, a Dissenter and a Dubious Conclusion”, The Cambridge Classical Journal 65 (2019): 173–199, DOI 10.1017/S1750270519000058. — DOI Thompson
• [9] John Killen (red.), The New Documents in Mycenaean Greek, Cambridge University Press, 2024. Paraqitja editoriale rikujton deshifrimin e Ventrisit dhe e përcakton gjuhën e tabelave si formën më të hershme të greqishtes të njohur. — Cambridge University Press
• [10] Princeton University Library, APIS: P.Princeton inv. AM 4405 (= P.Oxy. III 551), Homeri, Iliada XIV 227–253, 256–263; papirus në greqisht, shekulli II e.s., prejardhja Oksirink; botimi i parë Grenfell – Hunt, The Oxyrhynchus Papyri III (1903), nr. 551. — Princeton APIS
• [11] John K. Papadopoulos, “The early history of the Greek alphabet: new evidence from Eretria and Methone”, Antiquity 90.353 (2016): 1238–1254, DOI 10.15184/aqy.2016.160. Artikulli diskuton risinë e zanoreve, përhapjen e shpejtë të alfabetit brenda shekullit VIII p.e.s. dhe Methonen si një vend të mundshëm origjine. — Cambridge Core
• [12] Willemijn Waal, “Deconstructing the Phoenician myth: ‘Cadmus and the palm-leaf tablets’ revisited”, The Journal of Hellenic Studies 142 (2022): 219–254, DOI 10.1017/S0075426922000131. Studimi përmban një pjesë të posaçme mbi “Pelasgic letters”, pa i identifikuar ato me shqipen moderne. — Cambridge Core
• [13] Adam Hyllested – Brian D. Joseph, “Albanian”, në Thomas Olander (red.), The Indo-European Language Family: A Phylogenetic Perspective, Cambridge University Press, 2022, f. 223–245, DOI 10.1017/9781108758666.013: dokumentimi më i hershëm i shqipes në vitin 1462 dhe propozimi i një lidhjeje veçanërisht të ngushtë mes shqipes dhe greqishtes. Për traditën e shkruar: Seit Mansaku, “Tradita e shkrimit të shqipes dhe ‘Formula e pagëzimit’”, Studime Filologjike 3–4 (2007): 27–34. — Cambridge – Albanian — Mansaku – Albanica
• [14] Victor A. Friedman – Brian D. Joseph, The Balkan Languages, Cambridge University Press, 2025, veçanërisht kap. 1, “The Balkan Peninsula and Its Languages”, mbi dokumentacionin paleoballkanik dhe problemin iliro-shqiptar. Autorët nënvizojnë varfërinë dhe karakterin fragmentar të të dhënave ilire dhe, për rrjedhojë, pamundësinë e një demonstrimi tekstual përfundimtar. — Cambridge University Press
• [15] Shan M. M. Winn, Pre-Writing in Southeastern Europe: The Sign System of the Vinča Culture, ca. 4000 B.C., Calgary: Western Publishers, 1981; Richard Sproat, Symbols: An Evolutionary History from the Stone Age to the Future, Cham: Springer, 2023, DOI 10.1007/978-3-031-26809-0. Literatura përdor kategori të ndryshme për shenjat e Vinçës; nuk ekziston një lexim i përbashkët që t’i identifikojë ato si tekste shqipe. — DOI Sproat

Bibliografi thelbësore

Bibliografia mbledh veprat e cituara në tekst dhe disa referenca kontrolli të domosdoshme për të thelluar pikat më delikate: filologjinë homerike, etimologjinë shqipe, mikenologjinë, historinë e alfabetit dhe dokumentacionin paleoballkanik.

Teksti homerik dhe filologjia

• Homer. Homeri Opera. Vol. I: Iliadis libros I–XII continens. Red. David B. Monro dhe Thomas W. Allen. Bot. 3. Oxford: Clarendon Press, 1920. [online]
• Monro, David B. A Grammar of the Homeric Dialect. Bot. 2. Oxford: Clarendon Press, 1891. Botim digjital, Dickinson College Commentaries. [online]
• Muellner, Leonard. The Anger of Achilles: Mênis in Greek Epic. Ithaca: Cornell University Press, 1996. [online]
• Watkins, Calvert. “À propos de μῆνις.” Bulletin de la Société de Linguistique de Paris 72.1 (1977): 187–209.
• Beekes, Robert S. P., me Lucien van Beek. Etymological Dictionary of Greek. 2 vëll. Leiden/Boston: Brill, 2010, s.v. μῆνις (vëll. II, f. 946). [online]

Tradita dorëshkrimore dhe papirologjia

• Centanni, Monica. “Tradurre l’oro. Le pagine incipitarie greca e latina dell’Iliade in un codice miniato rinascimentale (Vat. gr. 1626).” Engramma 30 (2004). [online]
• Princeton University Library, APIS. P.Princeton inv. AM 4405 (= P.Oxy. III 551), Homer, Iliad XIV 227–253, 256–263, shek. II e.s. [online]

Shqipja dhe paleo-Ballkani

• Orel, Vladimir E. Albanian Etymological Dictionary. Leiden/Boston: Brill, 1998, s.v. mëri ~ mëni.
• Orel, Vladimir E. A Concise Historical Grammar of the Albanian Language: Reconstruction of Proto-Albanian. Leiden/Boston/Köln: Brill, 2000.
• Matasović, Ranko. A Grammatical Sketch of Albanian for Students of Indo-European. Zagreb: University of Zagreb, 2024, versioni online i autorit, f. 65. [online]
• Luka, David. Studime për historinë e gjuhës shqipe. Tiranë: Qendra e Studimeve Albanologjike, 2010. Përfshin studimin “Rreth prejardhjes së fjalës mëni, mëri”; diskutimi për këtë zë rimerret në hyrjen e botuar në Studime Filologjike 3–4 (2017), f. 141–162. [online]
• Topalli, Kolec. Fjalor etimologjik i gjuhës shqipe. Tiranë: Qendra e Studimeve Albanologjike, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, 2017.
• Hyllested, Adam; Joseph, Brian D. “Albanian.” Në The Indo-European Language Family: A Phylogenetic Perspective, red. Thomas Olander. Cambridge: Cambridge University Press, 2022, f. 223–245. DOI 10.1017/9781108758666.013. [online]
• Mansaku, Seit. “Tradita e shkrimit të shqipes dhe ‘Formula e pagëzimit’.” Studime Filologjike 3–4 (2007): 27–34. [online]
• Friedman, Victor A.; Joseph, Brian D. The Balkan Languages. Cambridge Language Surveys. Cambridge: Cambridge University Press, 2025. Veçanërisht kap. 1, “The Balkan Peninsula and Its Languages”, f. 11–64. DOI 10.1017/9781139019095.003. [online]

Shkrimi Linear B dhe greqishtja mikene

• Ventris, Michael; Chadwick, John. “Evidence for Greek Dialect in the Mycenaean Archives.” Journal of Hellenic Studies 73 (1953): 84–103.
• Ventris, Michael; Chadwick, John. Documents in Mycenaean Greek. Cambridge: Cambridge University Press, 1956.
• Thompson, R. J. E. “The Ventris–Chadwick Correspondence and the Decipherment of Linear B: A Denier, a Dissenter and a Dubious Conclusion.” The Cambridge Classical Journal 65 (2019): 173–199. [online]
• Killen, John, red. The New Documents in Mycenaean Greek. 2 vëll. Cambridge: Cambridge University Press, 2024. [online]

Origjina e alfabetit grek

• Papadopoulos, John K. “The early history of the Greek alphabet: new evidence from Eretria and Methone.” Antiquity 90.353 (2016): 1238–1254. [online]
• Waal, Willemijn. “Deconstructing the Phoenician myth: ‘Cadmus and the palm-leaf tablets’ revisited.” The Journal of Hellenic Studies 142 (2022): 219–254. DOI 10.1017/S0075426922000131. [online]

Shenjat e Vinçës dhe sistemet simbolike

• Winn, Shan M. M. Pre-Writing in Southeastern Europe: The Sign System of the Vinča Culture, ca. 4000 B.C. Calgary: Western Publishers, 1981. [online]
• Sproat, Richard. Symbols: An Evolutionary History from the Stone Age to the Future. Cham: Springer, 2023. DOI 10.1007/978-3-031-26809-0. [online]

Tekstet objekt i verifikimit

• Autokton. “Dokumenti, fjalët e para të Iliadës janë shkruar në gjuhën pellazg-shqipe dhe jo greke.” 14 gusht 2026. [online]
• Peza, Luftulla; Peza, Liljana. “Gjuha shqipe më e vjetra e shkruar në botë.” Gazeta Telegraf, 7 shkurt 2017. [online]
• Peza, Luftulla; Peza, Liljana. “Ilias of Omer and Incorrect Translations in European Languages.” Punim i shpërndarë online; duhet trajtuar si burim i tezës së autorëve, jo si konsensus filologjik. [online]