IT
SQ
ENPse Ulqini iu dha Malit të Zi?
Një qytet në Adriatik, një çështje evropiane
Në fund të shtatorit 1880, përballë bregdetit të Ulqinit u shfaqën anijet e një flote ndërkombëtare. Qyteti, i quajtur Ulcinj sot në Mal të Zi, ndodhej ende nën sovranitetin e Perandorisë Osmane. Megjithatë, qeveria e Stambollit nuk ishte e lirë të vendoste për fatin e tij. Gjashtë Fuqitë e Mëdha evropiane kërkonin që ai t’i jepej Principatës së Malit të Zi, ndërsa një pjesë e rëndësishme e popullsisë vendase dhe vullnetarët e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit po përgatiteshin të kundërshtonin.
Flota nuk po ndërhynte në një luftë të shpallur mes dy shteteve. Ajo ishte një mjet trysnie diplomatike: «Koncerti i Evropës» synonte të detyronte zbatimin e një marrëveshjeje territoriale që qeveria osmane vazhdonte ta shtynte. Në lojë nuk ishte vetëm një port në Adriatik. Bëhej fjalë për autoritetin e fuqive nënshkruese të Traktatit të Berlinit, forcimin e Malit të Zi dhe aftësinë e bashkësive shqiptare për të ndikuar në vendimet që prekën tokat ku jetonin. Raporti që ministri britanik i Punëve të Jashtme, Granville, i dërgoi ambasadorit George Goschen më 2 tetor 1880, e rindërton këtë krizë pothuajse ditë pas dite. [1]
Për të kuptuar pse Ulqini kaloi nën Malin e Zi në nëntor 1880, duhet ndjekur një varg vendimesh që nuk u zbatuan. Kongresi i Berlinit nuk ia kishte caktuar përfundimisht qytetin Malit të Zi. Ishin kundërshtimet ndaj zbatimit të traktatit, propozimet e mëvonshme për shkëmbime territoresh dhe, në fund, ndërhyrja e bashkërenduar e fuqive që ndryshuan fatin e tij.
Berlini, 1878: kufij të përcaktuar dhe kufij të kundërshtuar
Në vitet 1877–1878, lufta ruso-osmane përshpejtoi riorganizimin politik të Ballkanit. Traktati i Shën Stefanit, i përfunduar në mars 1878, parashikonte një zgjerim të madh të Malit të Zi dhe një ekuilibër të ri në favor të ndikimit rus. Britania e Madhe dhe Austro-Hungaria, të shqetësuara nga pasojat strategjike, ndihmuan që marrëveshja të rishikohej në Kongresin e Berlinit, i mbajtur nga 13 qershori deri më 13 korrik 1878.
Traktati përfundimtar njohu pavarësinë e Malit të Zi dhe përcaktoi zgjerimin e territorit të tij, duke përfshirë, ndër të tjera, Plavën dhe Gucinë, në lindje të Liqenit të Shkodrës. Ulqini pati një fat tjetër: i pushtuar ushtarakisht nga malazezët në janar 1878, sipas rindërtimit britanik ai iu kthye sovranitetit osman në zbatim të marrëveshjes së Berlinit. Kalimi përfundimtar i qytetit ishte rezultat i negociatave të mëvonshme, jo një vendim i drejtpërdrejtë i Kongresit. [1]
Fuqitë mendonin në terma kompensimesh strategjike, vijash kufitare, rrugësh komunikimi dhe daljesh në det. Përbërja gjuhësore, fetare dhe shoqërore e territoreve njihej vetëm pjesërisht dhe rrallëherë përcaktonte vetë zgjedhjet politike. Të flasësh për «troje shqiptare» në atë periudhë do të thotë t'u referohesh zonave me prani të rrënjosur shqipfolëse dhe me mobilizim kombëtar, jo krahinave të një shteti shqiptar të pavarur, i cili më 1880 ende nuk ekzistonte.
Për Malin e Zi, zbatimi i dispozitave territoriale nënkuptonte sigurimin e rezultateve diplomatike të luftës dhe forcimin e daljes në Adriatik, të fituar tashmë në Tivar, sot Bar. Për banorët e rajoneve të kontestuara, përkundrazi, ndryshimi i sovranitetit mund të ndryshonte autoritetet, detyrimet ushtarake, taksat, marrëdhëniet e pronësisë mbi tokën dhe mundësinë për të vazhduar jetën aty ku kishin lindur.
Lidhja e Prizrenit dhe e drejta për të mos u shpërfillur
Lidhja Shqiptare e Prizrenit u themelua në qershor 1878, ndërkohë që Fuqitë e Mëdha diskutonin të ardhmen e rajonit. Ajo bashkonte personalitete dhe përfaqësues nga treva të ndryshme shqiptare, me përkatësi fetare dhe pozita shoqërore të ndryshme. Programi i saj nuk mbeti i pandryshueshëm: krahas mbrojtjes së tërësisë së territoreve të banuara nga shqiptarë brenda Perandorisë Osmane, u fuqizuan kërkesat për bashkërendim administrativ dhe autonomi. Ta reduktosh Lidhjen në një instrument të thjeshtë të sulltanit, ose ta përshkruash që në fillim si qeveri të një shteti të pavarur, do të thotë të fshish zhvillimin e saj. [2][3]
Lidhja dërgoi protesta dhe memorandume pranë kancelarive evropiane. Në vitin 1879, Abdyl Frashëri dhe Mehmet Ali Vrioni ndërmorën një mision në kryeqytetet evropiane për të paraqitur kërkesat shqiptare. Por mundësia për të ndikuar në Berlin, Londër, Vjenë apo Shën Petersburg mbeti e kufizuar: çështja shqiptare nuk njihej si problem i sovranitetit kombëtar në të njëjtën masë si çështje të tjera ballkanike.
Noel Malcolm paralajmëron kundër paraqitjes së diplomacisë britanike si një qëndrim i vetëm. Konsulli në Prizren, St John, e shihte Lidhjen me dyshim; konsulli në Shkodër, Kirby Green, hartonte propozime të ndikuara edhe nga kontaktet me kolegun austro-hungarez Lippich; ndërsa ambasadori Goschen arriti të njihte ekzistencën e aspiratave kombëtare shqiptare. Këto dallime individuale kanë rëndësi, por nuk e ndryshuan qëndrimin përfundimtar të përcaktuar në Londër. [3]
Në Ulqin, mobilizimi mori një kuptim të menjëhershëm. Nuk kërkohej njohja me prapaveprim e një shteti shqiptar: kundërshtohej mundësia që një qytet t’i kalonte një sundimtari tjetër pa pëlqimin e banorëve të tij. Kundërshtimi ishte politik, konkret dhe, kur peticionet dështuan, edhe ushtarak.
Plava dhe Gucia, pastaj Hoti dhe Gruda: kompromisi që nuk u realizua
Përballja e parë kishte të bënte me Plavën dhe Gucinë, territore që Traktati i Berlinit ia kishte caktuar Malit të Zi, por që nuk iu dorëzuan realisht. Rezistenca e armatosur shqiptare, veçanërisht e fortë nga fundi i vitit 1879 deri në fillim të vitit 1880, pengoi forcat malazeze të vendosnin kontrollin mbi to. Ngërçi nuk ishte vetëm ushtarak. Stambolli ngurronte t’ua impononte me armë nënshtetasve osmanë një lëshim territorial jopopullor, ndërsa fuqitë nuk donin që traktati të mbetej në letër.
Kështu u kalua në një zgjidhje tjetër. Një marrëveshje e 12 prillit 1880 dhe një protokoll ndërkombëtar i 18 prillit parashikuan një kufi alternativ që përfshinte zona të Hotit, Grudës e Kelmendit, si edhe të ashtuquajturën Kuči Kraina. Edhe ky propozim ndeshi rezistencë. Sipas raportit të Granville, kur u liruan pozicionet osmane, malazezët nuk morën njoftimin paraprak të parashikuar; pozicionet u zunë nga luftëtarët shqiptarë dhe transferimi nuk u realizua. [1]
Luftimet e pranverës së vitit 1880, të kujtuara në historiografinë shqiptare edhe për përleshjen pranë urës së Ržanicës më 22 prill, treguan se zëvendësimi i një rajoni me një tjetër nuk e zgjidhte problemin: thjesht e zhvendoste kundërshtimin te popullsi të tjera. [2][4]
Në këtë pikë mori formë ideja e dorëzimit të Ulqinit dhe një brezi bregdetar, duke lënë të paprekur territorin që nuk po arrihej të transferohej në brendësi. Propozimi u mbështet nga konsujt Kirby Green dhe Lippich, u diskutua ndërmjet fuqive dhe iu paraqit zyrtarisht Portës në qershor 1880. Ai dukej më i zbatueshëm sepse përfshinte një qytet portual dhe një zonë relativisht të kufizuar. Por ky ishte një vlerësim diplomatik, të cilin banorët e Ulqinit nuk e ndanin domosdoshmërisht.
Gjashtë fuqitë: interesa të ndryshme, trysni e përbashkët
Britania e Madhe synonte mbi të gjitha ruajtjen e besueshmërisë së marrëveshjes së Berlinit dhe frenimin e një krize që mund të shkaktonte ndërhyrje të reja ushtarake. Nën qeverinë liberale të Gladstone, Granville dhe Goschen ndoqën një politikë trysnie të fortë ndaj Portës. Kjo nuk do të thotë se të gjithë diplomatët britanikë mendonin njësoj për shqiptarët: në një komunikim të 26 korrikut, Goschen argumentonte se një njësi politike shqiptare e ardhshme mund të ndihmonte qëndrueshmërinë e Ballkanit. Megjithatë, ky arsyetim nuk u kthye në vijën vepruese të qeverisë për çështjen e Ulqinit. [3]
Austro-Hungaria kërkonte të kontrollonte ekuilibrin në Adriatik dhe të kufizonte zgjerimin e ndikimit rus. Përmes konsullit Lippich, ajo pati rol të rëndësishëm në hartimin e zgjidhjeve kufitare, ndërsa kujdesej të mos i jepte Malit të Zi një liri detare të papajtueshme me interesat e veta. Rusia, mbështetëse tradicionale e principatës malazeze, përkrahte zbatimin e kompensimeve territoriale.
Italia e shihte bregun lindor të Adriatikut si një hapësirë me interes strategjik dhe tregtar në rritje. Në bisedime morën pjesë përfaqësues italianë dhe emri i diplomatit Luigi Corti mbeti i lidhur me një projekt kufitar. Roli i Romës nuk ishte i njëjtë me atë të Vjenës, megjithëse të dyja fuqitë morën pjesë në veprimin kolektiv. Franca favorizoi zgjidhjen me negociata dhe iu bashkua trysnisë së përbashkët; Gjermania e Bismarckut mbështeti marrëveshjen mes kancelarive pa e kthyer Ulqinin në qendër të një politike të vetën kombëtare ballkanike. Për këto vlerësime duhet dalluar drejtimi i përgjithshëm i diplomacisë nga synimet e funksionarëve të veçantë, të dokumentuara më saktë. [1][2][4]
Vendimtar ishte pikërisht bashkimi i tyre rreth një synimi të kufizuar: dorëzimit të territorit. Nuk ishte e nevojshme që gjashtë fuqitë të kishin të njëjtin vizion për të ardhmen e shqiptarëve. Mjaftonte ta konsideronin të papranueshme një tjetër zhvlerësim të sistemit diplomatik të ndërtuar në Berlin.
Premtimet për reforma dhe kufijtë e diplomacisë
Propozimi për Ulqinin nuk përmbante vetëm një kufi të ri. Konsujt britanik dhe austro-hungarez sugjeruan edhe masa administrative për vilajetin e Shkodrës: pjesëmarrje më të madhe të nëpunësve vendas, garanci për bashkësitë fetare dhe vëmendje ndaj veçorive të fiseve malësore. Granville njoftoi se reforma të tilla mund t’u përgjigjeshin të paktën pjesërisht aspiratave shqiptare, pa shkëputur lidhjen me Perandorinë Osmane. [1]
Porta nuk tregoi gatishmëri për t’i dhënë Shkodrës autonomi të veçantë sipas kushteve të sugjeruara. Ajo deklaroi se banorët nuk kishin kërkuar privilegje të tjera dhe iu referua mundësisë së një reforme më të gjerë të provincave evropiane. Problemi mbeti i pazgjidhur: çështja territoriale po ecte më shpejt se ajo politike.
Në gusht, Londra e bëri publik në Parlament qëndrimin e përbashkët: Perandoria Osmane duhej ose të zbatonte marrëveshjen e mëparshme, ose të lejonte dorëzimin e rrethit të Ulqinit. Më 30 gusht, Granville konfirmoi se përgjigjet osmane nuk ishin të njëtrajtshme dhe se fuqitë e kishin përgatitur tashmë dërgimin e anijeve drejt bregdetit. [5]
Edhe gjuha e raporteve diplomatike kërkon kujdes. Granville i përshkruante komitetet e armatosura të Lidhjes si burim trazirash dhe akuzonte autoritetet osmane se nxisnin disa forma rezistence për të fituar kohë. Ky është interpretimi politik i qeverisë britanike, jo provë se çdo mobilizim shqiptar drejtohej nga jashtë. Po kështu, deklaratat e besnikërisë ndaj sulltanit në peticionet vendase nuk përjashtojnë që shumë pjesëmarrës po mbronin një bashkësi dhe një territor që i konsideronin të vetët.
Flota ndërkombëtare dhe vjeshta e trysnisë
Në shtator 1880, gjashtë fuqitë organizuan një demonstrim detar në Adriatikun jugor, nën komandën e nënadmiralit britanik Beauchamp Seymour. Skuadrat aleate u shfaqën përballë Ulqinit më 28 shtator, sipas përmbledhjes diplomatike britanike. Prania e tyre synonte ta bindte Stambollin të urdhëronte transferimin dhe të tregonte se mosmarrëveshja nuk mund të shtyhej pafundësisht. [1]
Demonstrimi detar nuk do të thotë se qyteti u pushtua nga flota. Anijet përbënin një kërcënim të besueshëm dhe një instrument politik; përleshja vendimtare në tokë u zhvillua ndërmjet forcave osmane dhe vullnetarëve shqiptarë. Kur Porta e kushtëzoi dorëzimin me kushte që u konsideruan të papranueshme — ndër to garancitë për të drejtat e popullsisë dhe tërheqja e trysnisë detare — qeveritë evropiane kundërshtuan sidomos kërkesën për të hequr dorë në të ardhmen nga përdorimi i forcës.
Në tetor 1880, Porta njoftoi një gatishmëri të re për ta dorëzuar Ulqinin, por marrëveshja në letër nuk i zhduku vështirësitë në terren. Pengesa e fundit ishte prania e formacioneve shqiptare të vendosura të ndalonin dorëzimin.
Zëri i banorëve dhe organizimi i rezistencës
Një peticion i datës 3 shtator 1880, i riprodhuar nga Nail Draga, iu drejtua nga banorët e Ulqinit konsullit britanik Kirby Green. Nënshkruesit deklaronin se e kishin pritur me dhembje vendimin për transferimin e qytetit dhe shprehnin shqetësime për dallimet e gjuhës, zakoneve dhe fesë me Malin e Zi. Ata i kërkonin përfaqësuesit britanik t’ia përcillte arsyet e tyre qeverisë së tij. Dokumenti është dëshmi e një pale, e shkruar për të ndikuar në një vendim diplomatik; pikërisht për këtë është i çmuar për të kuptuar si e paraqisnin banorët qëndrimin e tyre. [4]
Lidhja vendosi lidhje me Shkodrën dhe mobilizoi vullnetarë nga vise të ndryshme. Riza Rexha rindërton rolin e Isuf Sokolit, i lidhur me vullnetarët shkodranë, dhe të figurave vendase si Mehmet Beci e Mehmet Gjyli. Veprimtaritë e tyre përfshinin organizimin e komiteteve, sigurimin e furnizimeve, mbikëqyrjen e hyrjeve të qytetit dhe përgatitjen e pozicioneve mbrojtëse. Edhe brenda Lidhjes kishte pasiguri dhe diskutime për koston e rezistencës. [2]
Në këtë fazë shqiptarët nuk përballeshin thjesht me trupa malazeze në fushë të hapur. Gjendja ishte trekëndëshe: Mali i Zi priste dorëzimin, Porta donte të shmangte një transferim të pakontrolluar por duhej të respektonte lëshimet e veta, ndërsa vullnetarët shqiptarë kundërshtonin të dyja pasojat e mundshme. Osmanët provuan fillimisht negociatat dhe ultimatumet; më pas përgatitën një operacion ushtarak për të hapur rrugët e hyrjes në territor.
Gatishmëria për rezistencë, e dëshmuar nga burime shqiptare dhe diplomatike, nuk lejon që çdo deklaratë solemne të paraqitet si ngjarje lufte. Duhet njohur ekzistenca e një përpjekjeje të organizuar, duke dalluar përmbajtjen e peticioneve, rrëfimet e luftimeve dhe dokumentet e nënshkruara nga autoritetet.
Dervish Pasha dhe luftimet e nëntorit
Në vjeshtë, Stambolli ngarkoi Dervish Pashën të rivendoste kontrollin ushtarak të zonës dhe të mundësonte dorëzimin. Operacioni përfshiu reparte të rregullta, artileri dhe pozicione përgjatë Bunës, të quajtur Bojana, si edhe në rrugët ndërmjet Shkodrës dhe Ulqinit. Rexha përshkruan përleshje që në gjysmën e dytë të nëntorit, me përshkallëzim ndërmjet datave 21 dhe 23. Vullnetarët u përpoqën të mbanin lartësitë pranë Këlleznes dhe hyrjet nga Shën Gjergji; ushtria osmane kishte epërsi në njerëz dhe mjete. [2]
Më 22 nëntor u luftua në zonën e Shkallmushkës, pranë Këlleznes. Sipas rindërtimit të Rexhës, Isuf Sokoli u plagos rëndë dhe më pas vdiq nga plagët. Më 23 nëntor, repartet osmane vazhduan drejt qytetit dhe, sipas të njëjtit autor, hynë aty në orët e vona të mbrëmjes. Shënimi përmbyllës i raportit të Granville përmend gjithashtu një përparim osman më 22 nëntor, një kundërpërgjigje të armatosur shqiptare dhe tërheqjen pasuese të mbrojtësve. [1][2]
Rezistenca përfundoi, pra, jo për shkak të një beteje detare përballë qytetit, por si pasojë e veprimit të ushtrisë osmane, e cila ndërhyri nën peshën e trysnisë ndërkombëtare. Ky është një nga aspektet më të vështira për t’u përmbledhur në një rrëfim të thjeshtë: për të garantuar kalimin e territorit te një fqinj i krishterë, Stambolli përdori forcën kundër nënshtetasve që, në dokumente të ndryshme, ripohonin besnikërinë ndaj sulltanit.
Konventa e Kunjes: çfarë u vendos më 25 nëntor
Më 25 nëntor 1880, në Kounia — vend i quajtur Kunje në burimet shqiptare — përfaqësuesi osman Bedri dhe ai malazez Nicolas Matanovich nënshkruan konventën për dorëzimin e Ulqinit. Dokumenti origjinal, me numër 579 në përmbledhjen diplomatike britanike, përmban dhjetë nene. Neni i parë parashikon që qyteti dhe rrethi i tij t’i dorëzohen zyrtarisht dhe paqësisht Malit të Zi nga qeveria perandorake osmane. [6]
Nuk ishte vetëm një dokument ushtarak. Neni i dytë e detyronte Malin e Zi të respektonte të drejtat, jetën, nderin dhe pronën e banorëve që vendosnin të qëndronin. Dispozita të tjera trajtonin pasuritë e fondacioneve fetare, vlefshmërinë e akteve të mëparshme gjyqësore dhe mundësinë e emigrimit. Neni VII parashikonte shpërndarjen e çetave të armatosura shqiptare që synonin të pengonin marshimin e trupave malazeze. Një dispozitë kërkonte mbrojtjen e shtëpive të braktisura nga pronarët përpara mbërritjes së trupave pushtuese. [6]
Neni X rregullonte në hollësi dorëzimin: për të premten, 26 nëntor, parashikohej tërheqja e forcave osmane dhe përparimi malazez drejt pozicioneve të dakorduara; për të shtunën, 27 nëntor, përcaktoheshin lëvizjet pasuese dhe marrja në zotërim e qytetit. Teksti parashikonte edhe dorëzimin zyrtar të pozicioneve në bregun e djathtë të Bunës dhe në vendndodhje të tjera të përmendura në marrëveshje.
Rëndësia e konventës qëndron në largësinë mes formulës juridike dhe përvojës së banorëve. Garancitë individuale ishin të shprehura qartë, por lindnin brenda një ndryshimi sovraniteti ku banorët nuk kishin marrë pjesë si palë kontraktuese. Ato nuk mjaftonin, vetvetiu, për të shmangur mosmarrëveshjet e ardhshme mbi pronat dhe kushtet e qëndrimit.
26 apo 27 nëntor? Vlera e dokumenteve të kohës
Riza Rexha dhe Nail Draga shënojnë 26 nëntorin 1880 si datë të hyrjes ose dorëzimit të qytetit te forcat malazeze; Rexha e vendos hyrjen e një brigade në orën 17. Ky version gjendet në një pjesë të historiografisë shqiptare. Megjithatë, ekzistojnë dokumente të kohës që kërkojnë një saktësim. [2][4]
Botimi diplomatik i konventës së 25 nëntorit përmban një shënim redaksional sipas të cilit Ulqini u pushtua paqësisht nga malazezët më 27 nëntor; në të njëjtën faqe shënohet se më 5 dhjetor flotat e bashkuara u larguan nga ujërat e qytetit. Një raport i dërguar nga Kostandinopoja më 1 dhjetor 1880 nga diplomati amerikan G. H. Heap konfirmon shprehimisht se më 27 nëntor trupat malazeze hynë në qytet pa qëlluar asnjë armë, pas tërheqjes së forcave osmane. [6][7]
Në mungesë të dokumenteve më të sakta operative që të sqarojnë referencën ndaj datës 26, data më e dokumentuar për marrjen zyrtare në zotërim të qytetit mbetet 27 nëntori 1880. Data 25 i përket nënshkrimit të konventës; data 26 shfaqet në kalendarin e operacioneve dhe në rindërtime të mëvonshme. Ngatërrimi i këtyre tri datave do të fshihte një problem që burimet, përkundrazi, na lejojnë ta shqyrtojmë hapur.
Përcaktimi praktik i kufirit të ri kërkoi punë të mëtejshme. Protokolli i konferencës ndërkombëtare i 28 janarit 1881 diskutoi vijën ndërmjet Liqenit të Shkodrës dhe detit, duke përfshirë ujërat e Liqenit të Shasit dhe vijat përgjatë Bunës. Prandaj nëntori 1880 i dha fund krizës së dorëzimit të qytetit, por jo çdo mosmarrëveshjeje për kufirin. [8]
Prona, emigrimi dhe kufiri i përjetuar nga banorët
Për banorët, çështja nuk përfundoi kur trupat ndryshuan flamur. Sovraniteti i ri ndikonte në zyrat, tatimet, kontratat, shërbimin ushtarak dhe marrëdhëniet me rajonin e Shkodrës, i cili mbeti osman. Pasuritë e familjeve të larguara dhe të fondacioneve fetare u bënë një nga fushat kryesore të përplasjes ndërmjet garancive të premtuara dhe praktikës administrative.
Qamil Gexha, në studimin e tij mbi politikat agrare malazeze, e dallon Ulqinin nga rajonet e tjera të fituara pas Berlinit. Ai përshkruan largimin e pronarëve të anijeve dhe tregtarëve, vështirësitë e pronarëve të tokave që emigruan, marrëdhëniet e qirasë, pronat e vakëfeve dhe masat e marra edhe shumë vite pas vitit 1880. Studimi thekson se në zonën e Ulqinit tokat e emigrantëve nuk u shpërndanë menjëherë dhe në mënyrë të njëtrajtshme si në vende të tjera: ky saktësim është thelbësor, sepse nuk lejon që e gjithë ngjarja të përshkruhet si një konfiskim i vetëm dhe i menjëhershëm. [9]
Dispozitat e 25 nëntorit premtonin mbrojtje të personit dhe pronës, si edhe lehtësira për ata që dëshironin të emigronin. Megjithatë, dokumentet e mëvonshme tregojnë sa e vështirë ishte që këto parime të ktheheshin në mbrojtje të vërtetë, veçanërisht për ata që largoheshin nga qyteti, por vazhdonin të zotëronin toka, shtëpi ose interesa ekonomike përtej kufirit. Gexha rindërton edhe mosmarrëveshje për kullotat e përdorura nga bashkësi malësore dhe trysninë tatimore që ndikonte në ruajtjen e pronësisë. [6][9]
Vetëm nga burimet e përdorura këtu nuk mund të nxirret një bilanc i përgjithshëm, i njëtrajtshëm dhe i verifikuar i lëvizjeve të popullsisë të vitit 1880. As kategoritë e dokumenteve — «shqiptarë», «myslimanë», «emigrantë» — nuk përputhen gjithmonë me njëra-tjetrën. Megjithatë, mund të dokumentohet përçarja ekonomike dhe shoqërore e shkaktuar nga kufiri i ri dhe fakti që pasojat e saj vazhduan shumë kohë pas dorëzimit.
Një kufi i vendosur nga fuqitë
Ulqini i kaloi Malit të Zi sepse një varg zgjidhjesh territoriale të hartuara nga fuqitë evropiane nuk mund të zbatoheshin dhe sepse, në verën e vitit 1880, dorëzimi i qytetit u vlerësua si kompromisi më i realizueshëm për të kënaqur Principatën. Porta, e shtrënguar mes rezistencës së nënshtetasve shqiptarë dhe trysnisë së Koncertit të Evropës, në fund përdori ushtrinë e vet për të siguruar dorëzimin. Më 25 nëntor nënshkroi konventën; më 27 qyteti kaloi nën pushtimin malazez sipas dokumenteve të kohës më të hollësishme.
Kjo histori nuk është vetëm rrëfimi i një vendimi të imponuar. Mobilizimet e Lidhjes së Prizrenit i ndryshuan vazhdimisht projektet diplomatike: nga Plava dhe Gucia te Hoti e Gruda, deri në Ulqin. Por ato treguan edhe kufijtë e rezistencës vendase kur Fuqitë e Mëdha, pavarësisht ndarjeve mes interesave të tyre, arrinin një marrëveshje konkrete.
Rasti i Ulqinit i përket kështu një periudhe përpara lindjes së shtetit shqiptar dhe nuk duhet ngatërruar me përcaktimet kufitare të viteve 1912–1913. Megjithatë, ai paralajmëron një pyetje që do të rikthehej: si mund të pajtohen kufijtë e ndërtuar përmes traktateve ndërkombëtare me përkatësitë, pronat dhe aspiratat politike të njerëzve që jetojnë në ato territore? Në Ulqin, më 1880, përgjigjja u dha para së gjithash nga diplomacia dhe forca e shteteve. Popullsia i përjetoi pasojat.
Shënim gjeografik — Trojet shqiptare sot në Mal të Zi
Ngjarja e Ulqinit është një kapitull i një historie më të gjerë. Në Malin e Zi të sotëm, gjeografia e pranisë historike shqiptare përfshin zona të ndryshme, shpesh të lidhura me njëra-tjetrën, por që kanë kaluar ndryshime sovraniteti dhe kufijsh në periudha të ndryshme. Lista e mëposhtme paraqet rajonet kryesore dhe qendrat e tyre, pa e ngatërruar një bashkësi historikisht shqiptare me të gjithë popullsinë e një komune moderne. [10][11][12]
1. Ulqini, brezi bregdetar dhe Anë e Malit. Krahas qytetit të Ulqinit, në gjeografinë shqiptare të bregdetit bëjnë pjesë zonat e Shtojit, Braticës, Zogajt, Pistullit dhe Reçit dhe, në brendësi, krahina e Anës së Malit me Katërkollën (Vladimir), Shasin (Šas), Sukobinën, Këlleznen (Klezna) dhe vendbanimet përreth. Rrethi i dorëzuar më 1880 nuk përputhet domosdoshmërisht me kufijtë e komunës së sotme të Ulqinit: përcaktimi i kufirit vazhdoi të diskutohej edhe më 1881. [8][16]
2. Tivari, Kraja dhe Shestani. Në zonën e Barit/Tivarit të sotëm duhet të përmenden sidomos Kraja (Krajina), me Ostrosin, Arbneshin, Bobovishtën dhe Cklën, si edhe Shestani (Šestani) pranë saj, me Briskën, Muriqin, Livarin, Dediqin dhe fshatra të tjera historike. Në zonën e Mrkovići/Mërkotit dokumentohen marrëdhënie të dendura gjuhësore dhe familjare shqiptaro-sllave: një histori kontaktesh që nuk lejon t’i atribuohet pa dallim një identitet i vetëm etnik të gjithë rajonit. [10][11]
3. Malësia e Madhe, Tuzi dhe trojet e fiseve. Në kodrat dhe fushat në lindje të Podgoricës ndodhen Tuzi (Tuz), pjesët malazeze të Hotit dhe Grudës, krahinat e Trieshit (Zatrijebač) dhe Kojës së Kuçit, me fshatra e vendbanime si Traboini, Dinosha, Vuksanlekajt, Deçiqi, Delaj, Nikmarashi, Poprati, Pikala, Prifti dhe Mileshi. Hoti dhe Gruda janë treva historike ndërkufitare: vetëm disa pjesë të tyre ndodhen në Malin e Zi të sotëm. Prandaj nuk duhen paraqitur sikur i gjithë territori i tyre të ishte dorëzuar më 1880. [10][12]
4. Plava dhe Gucia, në luginat e Limit dhe të Alpeve Shqiptare. Rajoni përfshin Plavën (Plav), Gucinë (Gusinje) dhe vendbanime me prani të rrënjosur shqiptare si Vuthajt (Vusanje), Martinajt (Martinovići), Dola (Dolja), Gërnçari (Grnčar), Krusheva (Kruševo) dhe Vishnjeva (Višnjevo). Këto janë territore me histori etnike dhe gjuhësore të ndërlikuar. Caktimi i tyre diplomatik më 1878 u ndesh me një rezistencë që atëherë pengoi dorëzimin te Mali i Zi; vendosja e sovranitetit malazez mbi to i përket, përkundrazi, periudhës së Luftërave Ballkanike të viteve 1912–1913. [13][14][15]
5. Prani historike në brendësi të Malit të Zi. Shqyrtimi duhet të marrë parasysh edhe bashkësitë shqiptare në zonën e Rozhajës (Rožaje) dhe gjurmët historike të dokumentuara në Podgoricë, Žabljak Crnojevića, Spuž dhe vendbanime të tjera të Malit të Zi jugor e qendror. Megjithatë, këto janë situata shumë të ndryshme nga krahinat me vendbanim më të dendur shqipfolës: përmendja e tyre nuk do të thotë se të gjitha këto qendra, e aq më pak territoret e komunave të tyre të sotme, ishin tërësisht shqiptare. [10][13]
Një saktësim kronologjik është i domosdoshëm: Tivari dhe territore të ndryshme të zonës së Podgoricës u fituan nga Mali i Zi në kuadër të riorganizimit pas Kongresit të Berlinit të vitit 1878; Ulqini dhe brezi i tij bregdetar u dorëzuan më 1880; Plava, Gucia dhe pjesë të Malësisë kaluan nën Malin e Zi në kontekstin e viteve 1912–1913. Në kohën e Kongresit të Berlinit nuk ekzistonte ende një shtet shqiptar i pavarur: shprehja «troje shqiptare të mbetura jashtë» këtu nënkupton territore me prani historike shqiptare, jo një listë krahinash të shkëputura nga një shtet tashmë i formuar. [1][6][10][15]
Kjo përmbledhje gjeografike paraqet rajonet kryesore dhe jo çdo fshat të veçantë. Historia e kufijve dhe e bashkësive vendase do të trajtohet më gjerësisht në episodin kushtuar trojeve shqiptare në Mal të Zi.
Episodet e mëparshme
Për të kuptuar më mirë historinë e trojeve shqiptare që mbetën jashtë kufijve të Shqipërisë, lexoni edhe dy episodet e para të serisë.
EPISODI I PARË — Shqipëria 1913: e ndarë në Londër
Lexo artikullin: Shqipëria 1913: e ndarë në Londër
EPISODI I DYTË — Pse Kosova mbeti jashtë Shqipërisë?
Lexo artikullin: Pse Kosova mbeti jashtë Shqipërisë?
Burimet dhe dokumentet
[1] Earl Granville, «Despatch ... Boundaries of Montenegro, between 15th January, 1877, and 26th September, 1880», Londër, 2 tetor 1880, te Edward Hertslet, The Map of Europe by Treaty, vol. IV, doc. 578, pp. 2997–3009. Faqet e përdorura: 2997–3009. PDF: https://pdf.arkiva.me/Kongresi-i-Berlinit/1880-02-10-PDF-Dergese-ambasadorit-te-vecante-te-Mbretereshes-ne-Stamboll.pdf
[2] Riza Rexha, «Lufta e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit për mbrojtjen e Ulqinit (1880): Manovrat diplomatike rreth çështjes së Ulqinit», te Lidhja Shqiptare e Prizrenit dhe vendi i saj në histori, Aktet e konferencës së Prizrenit (2003), botuar më 2008, pp. 181–198. Faqet e përdorura: 181–197. https://konferenca.al/ih-rks/article/view/553
[3] Noel Malcolm, «Diplomacia britanike dhe Lidhja e Prizrenit 1878–1880», te Lidhja Shqiptare e Prizrenit dhe vendi i saj në histori, Aktet e konferencës së Prizrenit (2003), botuar më 2008, pp. 41–56. Faqet e përdorura: 41–55. https://konferenca.al/ih-rks/article/view/543
[4] Nail Draga, «Çështja e Ulqinit dhe gjeopolitika e fuqive të mëdha (1880)», te Lidhja Shqiptare e Prizrenit 1878–1881, Aktet e konferencës së Prishtinës (2008), botuar më 2011, pp. 273–282. Faqet e përdorura: 273–279. https://konferenca.al/ih-rks/article/view/426
[5] House of Lords, fjalimi i kontit Granville, 30 gusht 1880, Parliamentary Debates (Hansard), vol. 256, coll. 604–605. https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/1880/aug/30/ministerial-statement
[6] «Convention between the Porte and Montenegro, relative to the Cession of Dulcigno», Kounia, 25 nëntor 1880, te Hertslet, The Map of Europe by Treaty, vol. IV, doc. 579, pp. 3010–3014. Faqet e përdorura: 3010–3014, nenet I–X dhe shënimi përfundimtar. PDF: https://pdf.arkiva.me/Kongresi-i-Berlinit/1880-25-11-Marrveshja-ne-mes-Turqise-dhe-Malit-te-Zi-ne-lidhje-me-dorezimin-e-Ulqinit.pdf
[7] G. H. Heap drejtuar William M. Evarts, Kostandinopojë, 1° dhjetor 1880, te Foreign Relations of the United States, 1881, doc. 710, p. 1176. https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1881/d714
[8] «Protocols of Conferences ... accepting the so-called Dulcigno Arrangement», 10 maj 1880 e 28 janar 1881, te Hertslet, The Map of Europe by Treaty, vol. IV, doc. 580, pp. 3015–3018, me hartë. Faqet e përdorura: 3015–3018. PDF: https://pdf.arkiva.me/Kongresi-i-Berlinit/1880-1881%20PDF%20Marreveshtja-per-Ulqinin-Protokollet-e-Konferencave-Dolcigno-Arrangement-Protocols-of-Conferences.pdf
[9] Qamil Gexha, «Politika agrare e Malit të Zi dhe problemi i pronës së shqiptarëve pas Kongresit të Berlinit», te Lidhja Shqiptare e Prizrenit dhe vendi i saj në histori, Aktet e konferencës së Prizrenit (2003), botuar më 2008, pp. 167–180. Faqet e përdorura: 167–178, veçanërisht 173–177. https://konferenca.al/ih-rks/article/view/552
[10] Traktati i Berlinit, 13 korrik 1878, nenet XXVIII–XXIX e dispozitat territoriale për Malin e Zi, teksti diplomatik i botuar në Foreign Relations of the United States, 1878: https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1878/d523
[11] Maria S. Morozova, «Language Contact in Social Context: Kinship Terms and Kinship Relations of the Mrkovići in Southern Montenegro», Journal of Language Contact, 12 (2019), pp. 305–343, veçanërisht pp. 308–310, DOI: 10.1163/19552629-01202003. https://brill.com/view/journals/jlc/12/2/article-p305_305.pdf
[12] Komuna e Tuzit, Local Environmental Action Plan of the Municipality of Tuzi 2024–2027, seksioni «General Data» (gjeografia dhe vendbanimet). https://investintuzi.me/wp-content/uploads/2024/06/LEAP-Tuzi_final-version-ENG.pdf
[13] Këshilli i Evropës, Committee of Experts of the European Charter for Regional or Minority Languages, Fifth Report: Montenegro, MIN-LANG (2020) 1, § 34 (shpërndarja e pakicës shqiptare). https://rm.coe.int/montenegroecrml5-en3-docx/16809f9a82
[14] Komuna e Gucisë, «O Gusinju», të dhëna gjeografike dhe vendbanimet kryesore të komunës. https://opstinagusinje.me/o-gusinju/
[15] Izet Šabotić, «Decisions of the Berlin Congress in the Light of Gusinje-Plav Affair (1878–1880)», Historijska misao, 1 (2015), pp. 67–93. https://www.hm.ff.untz.ba/index.php/hm/article/view/8
[16] MSJA, « Njofto vendlindjen tënde», udhëzues për gjeografinë dhe fshatrat e komunës së Ulqinit (2025). https://msja.me/wp-content/uploads/2025/12/MSJA_Doracak-Njofto-vendlindjen-tende.pdf
0 Comments