IT
SQ
ENEdi Rama. Njëzet e tetë vjet në qendër të pushtetit
Tiranë, tetor 2026. Përpara ndërtesave të shtetit përballen dy pamje të papajtueshme të së njëjtës Shqipëri. Nga njëra anë, kryeministri flet për rendin publik, investimet, negociatat evropiane dhe rrezikun e destabilizimit. Nga ana tjetër, studentë, punëtorë të rinj dhe qytetarë kërkojnë arsim më të mirë, përgjegjësi politike dhe një të ardhme që të mos i detyrojë të largohen. Mes tyre ka gurë dhe gaz lotsjellës, por edhe një pyetje që i paraprin përplasjeve: përse një pjesë e vendit nuk beson më se institucionet dëgjojnë?
Emri të cilit i drejtohen protestat është Edi Rama. Në vitin 1998 ai hyri në qeveri si ministër i Kulturës. Në vitin 2000 u bë kryetar i Bashkisë së Tiranës; në vitin 2005 mori drejtimin e Partisë Socialiste; në vitin 2013 u bë kryeministër. Njëzet e tetë vjet pas hyrjes në qeveri, ai mbetet në qendër të debatit kombëtar. Këtu qëndron fakti historik nga i cili duhet nisur: jetëgjatësia e tij politike nuk nënkupton mbajtjen pa ndërprerje të një posti shtetëror — mes viteve 2011 dhe 2013 nuk ishte më kryebashkiak dhe as ministër — por një rol pothuajse të pandërprerë në qendër të politikës.
Pozicioni i gjatë qendror i Ramës në politikë buron nga ndërthurja e rezultateve administrative, fitoreve zgjedhore, forcës së Partisë Socialiste dhe dobësisë së alternativave. Këta janë faktorë të ndryshëm, të cilët duhen shqyrtuar pa ngatërruar mbështetjen e marrë në votime me një përgjigje përfundimtare ndaj kundërshtimeve që mund të lindin në vitet e mëvonshme.
Më 13 tetor 2026, ndërsa protesta zgjerohej, Bashkimi Evropian ndërmori një hap të ri në negociatat e anëtarësimit me Shqipërinë: katër kapituj tashmë ishin mbyllur përkohësisht. Gjatë po asaj jave, në rrugët e Tiranës, qeveria përballej me kundërshtime të ashpra. Të dyja janë fakte njëkohësisht të vërteta. Paradoksi në dukje — përparim ndërkombëtar dhe mosbesim i brendshëm — është pikënisja për të lexuar këtë histori, jo një hollësi që duhet fshehur.
Për të kuptuar biografinë politike të Ramës duhet të rikthehemi në një vend të shënuar nga shembja e firmave piramidale në vitin 1997, nga kriza e rendit publik dhe kërkimi i vështirë i institucioneve të reja. Shqipëria po dilte nga diktatura pa i konsoliduar ende të gjitha rregullat e demokracisë. Pushteti kishte fytyra të njohura, por aparati shtetëror ishte i brishtë dhe besimi i qytetarëve më i dobët se retorika e tranzicionit.
Rama vinte nga bota e artit. Piktor, pedagog dhe figurë publike e aftë të ngjallte si përkrahje, ashtu edhe kundërshti, ai u emërua në vitin 1998 ministër i Kulturës, Rinisë dhe Sporteve. Nuk u shndërrua befas në teknokrat: solli në institucione aftësinë për të komunikuar përmes imazheve, gjesteve dhe provokimeve. Risia ishte edhe stilistike. Rreziku, i vënë re që në fillim nga disa vëzhgues, ishte që paraqitja e ndryshimit t’i paraprinte ndryshimit të verifikueshëm.
Hyrja e tij në qeveri solli një gjuhë politike të dallueshme, të lidhur me personalitetin dhe gjestin publik. Krahas arritjeve kulturore mbetej një çështje institucionale: të shndërroheshin nismat e një ministri në procedura, kompetenca dhe mekanizma kontrolli që do të mbijetonin edhe pas largimit të nismëtarit të tyre.
Në vitin 2000 ai zgjodhi Tiranën. Nuk ishte një hap prapa: të drejtoje kryeqytetin do të thoshte të ndërhyje në vitrinën më të rëndësishme të vendit dhe të ndërtoje një marrëdhënie të përditshme me administratën, interesat ekonomike dhe qytetarët. Këtu laboratori politik u bë i dukshëm.
Fasadat e lyera të ndërtesave të ngritura gjatë socializmit u bënë pjesë e imazhit ndërkombëtar të kryeqytetit. Krahas zgjedhjes së ngjyrave pati ndërhyrje përgjatë Lanës, rikuperim të hapësirave publike, prishje ndërtimesh pa leje dhe punime infrastrukturore. Në vitin 2004 Rama mori çmimin World Mayor: ky nuk ishte vetëm një vlerësim individual, por edhe një nxitës i dukshmërisë ndërkombëtare të qytetit.
Ky transformim ngriti gjithashtu probleme administrative dhe shoqërore. Prishjet dhe rikualifikimi urban ndryshuan ekuilibra të konsoliduar; përfitimet e ndërhyrjeve nuk arritën njësoj në çdo lagje. Prandaj, vlerësimi i periudhës së tij si kryebashkiak kërkon që krahas fotografive të Tiranës së re të shihen kushtet e jetesës së banorëve, shpërndarja e burimeve dhe transparenca e vendimeve.
Në Tiranë u konturua një metodë që do ta shoqëronte Ramën edhe në politikën kombëtare: vizion projektues, komunikim thellësisht personal dhe aftësi për ta kthyer një ndërhyrje publike në rrëfim simbolik. Megjithatë, mbështetja nuk lind vetëm nga imazhi. Kryebashkiaku u rizgjodh në vitet 2003 dhe 2007. Këto rezultate tregojnë një bazë reale politike, të cilën do të ishte e gabuar ta reduktonim në marketing të thjeshtë.
Në vitin 2005 ai kishte marrë tashmë drejtimin e Partisë Socialiste, atëherë në opozitë në nivel kombëtar. Për disa vjet, kryebashkiaku i kryeqytetit ishte njëkohësisht kundërshtari kryesor i qeverisë. Pikërisht këtu rivaliteti me Sali Berishën pushon së qeni një dallim i thjeshtë karakteresh: bëhet përplasje mes dy mënyrave të paraqitjes së së ardhmes së Shqipërisë, të mbështetura nga blloqe politike të rrënjosura.
Sali Berisha i përket brezit të parë të tranzicionit: president i Republikës gjatë viteve nëntëdhjetë, më pas kryeministër nga viti 2005 deri më 2013. Rama mishëron një periudhë të mëvonshme, por ngritja e tij zhvillohet kundër kuadrit politik të krijuar edhe nga Berisha. Gara ka qenë zgjedhore, institucionale dhe e rrëfimit politik: secili e ka paraqitur shpesh tjetrin si problemin kryesor të vendit.
Rivaliteti mes dy udhëheqësve i ka bërë të dallueshme alternativat qeverisëse, por shpesh e ka përqendruar debatin te protagonistët më shumë sesa te programet. Përballja është shtrirë te rregullat zgjedhore, organet e pavarura dhe kujtesa e krizave: fusha ku qëndrueshmëria e një sistemi demokratik matet edhe nga aftësia e tij për të funksionuar përtej emrave të përveçëm.
Më 21 janar 2011 katër protestues humbën jetën gjatë një manifestimi përpara selisë së kryeministrit. Berisha drejtonte qeverinë; Rama ishte udhëheqësi i opozitës që kishte organizuar protestën. Përplasjet nuk e bënin të ligjshëm përdorimin e pajustifikuar të forcës vdekjeprurëse. Në vendimin Nika kundër Shqipërisë të 14 nëntorit 2023, Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut konstatoi shkeljen e nenit 2 të Konventës, në lidhje me vdekjen e një protestuesi dhe mangësitë në hetim.
Gjykata shqyrtoi mangësi serioze në rindërtimin e ngjarjeve dhe në efektivitetin e hetimeve. Human Rights Watch kishte kërkuar që në janar 2011 që prokuroria të mund të hetonte pa ndërhyrje. Vendimi ka të bëjë me detyrimet e shtetit dhe nuk i atribuon automatikisht Berishës përgjegjësi penale personale. Ky është një dallim juridik thelbësor, i cili nuk e zvogëlon detyrimin e institucioneve për të sqaruar përdorimin e forcës.
Pas protestës së janarit, sfida u zhvendos te kutitë e votimit. Në zgjedhjet vendore të 8 majit 2011, numërimi i parë i dha Ramës epërsi prej dhjetë votash. Vendimi i mëvonshëm për të numëruar edhe fletët e vlefshme të hedhura në kutinë e gabuar e ndryshoi rezultatin dhe shkaktoi ankime e kundërshtime. Më 23 qershor, Komisioni Zgjedhor shpalli fitues Lulzim Bashën, kandidatin e Partisë Demokratike, me 93 vota më shumë se Rama. Diferenca prej 81 votash, e përmendur në një fazë të procesit të kontestimit, nuk ishte përfundimtare. OSBE/ODIHR dokumentoi problemet e procedurës; nuk fitoi personalisht Berisha, por kandidati i forcës së tij politike.
Rama u largua nga bashkia, por mbeti në krye të Partisë Socialiste. Dy vjet më vonë, në zgjedhjet e vitit 2013, koalicioni i drejtuar prej tij fitoi shumicën dhe i dha fund qeverisë Berisha. Kalimi nga opozita në qeveri ua përmbysi rolet dy udhëheqësve dhe riktheu në qendër çështjen e rregullave demokratike që të dy i kishin përmendur nga pozicione të kundërta.
Në vitin 2026 rolet janë përmbysur: Rama qeveris, Berisha mbështet kundërshtimin ndaj ekzekutivit. Protestat e sotme nuk mund të barazohen me katër vdekjet e vitit 2011. Krahasimi historik shërben për të kujtuar një rregull të pandryshueshëm: e drejta për të protestuar paqësisht nuk varet nga identiteti i partisë në pushtet.
Qeveria duhet t’i mbrojë njerëzit dhe pronat nga sulmet dhe zjarrvëniet; opozita mund t’i kundërshtojë zgjedhjet e saj. Në të dyja rastet ndërhyrja e forcave të rendit duhet të jetë proporcionale dhe e verifikueshme. Pikërisht në vazhdimësinë e këtyre parimeve, më shumë sesa në polemikën mes Ramës dhe Berishës, matet kujtesa e 21 janarit.
Që prej vitit 2013 Rama qeveris vendin; pas zgjedhjeve të vitit 2025 është në mandatin e katërt. Jetëgjatësia e qeverisjes së tij është edhe një fakt zgjedhor: votuesit u kanë dhënë në mënyrë të përsëritur shumicën socialistëve. Ta shpërfillje këtë do të thoshte të shtrembëroje historinë. Por një zgjedhje konkurruese nuk e shteron vlerësimin e cilësisë së institucioneve ndërmjet dy proceseve zgjedhore.
Raporti përfundimtar i OSBE/ODIHR për majin 2025 përmban dy elemente që duhen parë së bashku: votimi ishte konkurrues dhe u administrua profesionalisht, por nuk u zhvillua në kushte të barabarta për të gjithë garuesit. Vëzhguesit sinjalizuan përdorim të papërshtatshëm të burimeve publike, presione mbi punonjësit dhe probleme të tjera që ndikojnë në barazinë e garës. Ata nuk e anuluan politikisht rezultatin; treguan mangësi që një sistem demokratik duhet t’i korrigjojë.
Ndërkohë, Shqipëria ka shënuar përparime objektive në rrugën e anëtarësimit evropian. Më 13 tetor 2026, pikërisht kur nisën protestat studentore të këtyre ditëve, negociatat shënuan mbylljen e përkohshme të kapitullit të katërt. Të 33 kapitujt negociues janë hapur. Ky është një rezultat institucional, jo një garanci automatike për përfundimin e procesit, as provë se çdo sektor i vendit funksionon mirë.
Këtu del në pah një tension i qeverisjes së gjatë të Ramës. Përparimi në negociatat evropiane matet me kapituj të hapur, reforma dhe angazhime formale; besimi i qytetarëve lidhet edhe me shërbimet publike, mundësitë ekonomike, të drejtën për të kundërshtuar vendimet dhe paanshmërinë e administratës. Prandaj, arritjet ndërkombëtare dhe pakënaqësia e brendshme mund të bashkëjetojnë pa e zhbërë njëra-tjetrën.
Akuza e korrupsionit e përshkon politikën shqiptare prej shumë vitesh dhe nuk lind në tetor 2026. Në këtë valë të re protestash ka marrë rëndësi të veçantë procedimi që lidhet me Belinda Ballukun, ish-zëvendëskryeministre dhe ministre e Infrastrukturës. Më 20 tetor Prokuroria e Posaçme Kundër Korrupsionit formalizoi akuza që lidhen, ndër të tjera, me prokurimet publike, korrupsionin dhe pastrimin e parave. Balluku i kishte mohuar shkeljet. Nuk ka një vendim dënimi dhe do të ishte e papranueshme të shkruhej e kundërta.
Fakti politik nuk përputhet domosdoshmërisht me përfundimin penal. Për gjykatësin kanë rëndësi provat, përgjegjësitë individuale dhe standardet e provës; për qytetarët ka rëndësi edhe besimi te ata që administrojnë burime të mëdha. Qeveria duhet të mbrojë prezumimin e pafajësisë së personave nën hetim dhe, njëkohësisht, të japë llogari për mënyrën se si janë marrë vendimet administrative të kundërshtuara. As skandali politik nuk mund të zëvendësojë vendimin gjyqësor, as mungesa e një dënimi përfundimtar nuk e heq detyrimin për shpjegime publike.
Berisha e përdor çështjen e korrupsionit në kritikat ndaj qeverisë, por kërkesa për transparencë vlen për të gjitha palët politike. Një procedim penal nuk është vendim gjyqësor dhe nuk lejon që përgjegjësitë t’i atribuohen automatikisht një partie apo kryeministrit. Në të njëjtën kohë, mungesa e një dënimi përfundimtar nuk e zhduk detyrimin politik për të shpjeguar vendimet administrative të vëna në diskutim.
Protestat e tetorit kanë një histori më të gjerë se politika partiake. Në pranverën e vitit 2026 u formua një lëvizje mjedisore kundër një projekti turistik të kundërshtuar në zonën bregdetare të Vjosë-Nartës, e njohur edhe për simbolin e flamingos rozë. Më 13 tetor protestat studentore për kostot e arsimit dhe perspektivat ekonomike i dhanë fuqi të re kundërshtimit. Më pas iu shtuan kritikat për korrupsionin dhe kërkesat për dorëheqje.
Berisha i ka mbështetur publikisht të rinjtë dhe u ka bërë thirrje demokratëve të marrin pjesë. Më 17 tetor, partia e tij shpërndau një deklaratë ku premtonte mbrojtje dhe mbështetje për revoltën studentore. Kjo është një zgjedhje e qartë politike, e ligjshme në vetvete. Por nuk provon se Partia Demokratike e ka krijuar, organizuar ose kontrolluar të gjithë lëvizjen.
Raportime të pavarura përshkruajnë një mobilizim që nuk pranon të përthithet nga dueli tradicional Rama–Berisha. Disa përfaqësues të opozitës janë pritur me mosbesim kur kanë tentuar t’u drejtohen protestuesve. Ky element është vendimtar: nëse protesta përmban edhe kundërshtim ndaj gjithë klasës drejtuese, trajtimi i saj si një zgjatim i thjeshtë i Berishës do të pengonte kuptimin e një pjese të domethënies së saj.
Krahas marshimeve paqësore kanë ndodhur sulme, dëmtime dhe zjarrvënie. Forcat e rendit kanë përdorur gaz lotsjellës dhe automjete ujëhedhëse; janë regjistruar shumë arrestime dhe të plagosur. Më 21 tetor, autoritetet shëndetësore njoftuan gjithsej 320 të plagosur që prej 13 tetorit: 192 policë, 92 protestues dhe 36 kalimtarë, përfshirë gjashtë punonjës të medias. Kjo është një e dhënë shëndetësore që i referohet një date dhe një periudhe të përcaktuar, jo një gjykim për ndarjen e përgjegjësive.
Avokati i Popullit ka ngritur shqetësime paraprake për kushtet e mbajtjes dhe trajtimin e personave të ndaluar. Këto konstatime duhen hetuar më tej; ato nuk janë vendime gjyqësore. Njëkohësisht duhet të përcaktohet kush i ka sulmuar punonjësit e policisë, kush ka dëmtuar pronën publike dhe private dhe nëse çdo ndërhyrje policore ka qenë proporcionale. Përndryshe, përballja politike e shndërron sigurinë dhe të drejtat në dy flamuj të papajtueshëm, kur të dyja janë detyrime të shtetit.
Më 18 tetor Rama deklaroi se një dron me eksploziv i drejtuar drejt selisë së qeverisë ishte neutralizuar dy ditë më parë, duke përmendur ndërhyrje të mundshme të huaja. Më 20 tetor ai foli për «luftë hibride» dhe veprimtari digjitale që, sipas interpretimit të tij, lidheshin edhe me aktorë rusë ose iranianë. Këto janë deklarata të kryeministrit: burimet e shqyrtuara nuk i përbëjnë vetvetiu prova teknike të pavarura.
Zëdhënësja e Ministrisë së Jashtme ruse, Maria Zakharova, i hodhi poshtë akuzat. Edhe kjo përgjigje është qëndrim politik. Shqipëria kishte denoncuar më parë sulme kibernetike në vitin 2022, të cilat ia atribuonte Iranit, por ai precedent nuk dëshmon rol iranian në protestat e vitit 2026. Për të vërtetuar një drejtim nga jashtë do të duheshin të dhëna mbi koordinimin dhe autorësinë e operacioneve, të ndara nga kërkesat e protestuesve.
Më 16 shtator 2026, Dhomat e Specializuara të Kosovës në Hagë shpallën një vendim të shkallës së parë kundër Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit. Vendimi lidhet me krime lufte; të katërt u shpallën të pafajshëm për akuzat për krime kundër njerëzimit. Vendimi nuk është përfundimtar dhe lidhet me përgjegjësi individuale, jo me legjitimitetin e luftës për pavarësinë e Kosovës.
Rama reagoi ashpër ndaj vendimit, duke kujtuar peshën e luftës së Kosovës në kujtesën kombëtare shqiptare. Megjithatë, procedimi në Hagë mbetet i ndarë nga kriza politike në Tiranë: afërsia e datave nuk dëshmon një lidhje shkakësore me protestat apo me akuzat për ndërhyrje të huaja. Një lidhje e tillë, nëse pretendohet, do të kërkonte prova konkrete.
Karriera e Edi Ramës përshkon gati tridhjetë vjet histori shqiptare: ministrinë në fund të viteve nëntëdhjetë, transformimin e Tiranës, drejtimin e Partisë Socialiste dhe katër mandate në krye të qeverisë. Në vazhdimësinë e tij kanë ndikuar mbështetja zgjedhore, aftësia për të organizuar partinë dhe arritjet e dukshme në marrëdhëniet me Evropën. Kjo është një histori politike konkrete, që nuk mund të reduktohet as në një imazh modernizimi, as në kundërshtimet më të fundit.
Qëndrimi i Ramës në qendër të skenës është zhvilluar brenda një rivaliteti po aq të gjatë me Sali Berishën. Përplasja ka shënuar tranzicionin demokratik, duke u ofruar zgjedhësve alternativa të dallueshme, por duke lënë shpesh në plan të dytë forcimin e institucioneve të pavarura. Zgjedhjet e vitit 2025 dhe protestat e vitit 2026 tregojnë dy realitete që duhen marrë parasysh së bashku: legjitimitetin e fituar në votime dhe kërkesat e asaj pjese të shoqërisë që nuk ndihet e dëgjuar.
Prandaj kuptimi i njëzet e tetë viteve nuk qëndron vetëm te radha e posteve. Qëndron te mënyra se si një figurë e paraqitur fillimisht si ndryshim rrënjësor përfundoi duke u identifikuar me një periudhë të gjatë pushteti. Kohëzgjatja mund të dëshmojë aftësi qeverisëse dhe mbështetje të rrënjosur; por e bën edhe më të vështirë ndarjen e arritjeve nga problemet e pazgjidhura.
E ardhmja e Shqipërisë nuk do të varet vetëm nga sa gjatë Rama do të qëndrojë në detyrë apo nga kush do të mund ta zëvendësojë. Ajo do të varet nga mundësia që rregullat, mekanizmat e kontrollit dhe mundësitë të funksionojnë për ata që qeverisin, për ata që kundërshtojnë dhe për ata që dalin në shesh pa u identifikuar me asnjërën palë. Kjo është çështja që rrugëtimi i tij i gjatë i lë vendit.
Pjesa e pestë do t’u rikthehet origjinave të mobilizimeve mjedisore. Përfundimi i serisë do të dallojë faktet e provuara nga hipotezat mbi lidhjet e mundshme mes protestës, ndërhyrjeve të huaja dhe debatit për kujtesën e UÇK-së, pa nxjerrë përfundimin e një drejtimi të përbashkët vetëm nga përkimi i datave.
Burimet paraqiten me lidhje aktive. Deklaratat e qeverisë dhe të opozitës identifikohen si burime të palëve të interesuara.
0 Comments