IT
SQ
ENKush po e gjykon historinë e Kosovës?
Ndërsa Shqipëria po kalon një nga periudhat më të vështira të jetës së saj politike të viteve të fundit, një tjetër ngjarje vazhdon të trazojë kujtesën dhe ekuilibrat politikë të Ballkanit. Më 16 shtator, në Hagë, dënimi në shkallë të parë i katër ish-drejtuesve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK) rihapi një pyetje thellësisht përçarëse, pothuajse tridhjetë vjet pas luftës së Kosovës: si mund të pajtohet kujtesa e një lufte çlirimtare me përgjegjësinë për krimet e kryera gjatë konfliktit? Kjo pyetje shkon shumë përtej sallës së gjyqit: ajo prek historinë, identitetin dhe ndërgjegjen kolektive të një populli të tërë.
VENDIMI I HAGËS | HETIMI HISTORIK
Hagë, 16 shtator 2026. Katër burra dëgjojnë një vendim gjyqësor që rëndon mbi historinë e afërt të Ballkanit. Nuk janë figura dytësore: janë ish-drejtues të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, UÇK-së, që luajtën role të rëndësishme në luftën kundër sundimit serb dhe më pas në jetën politike të Kosovës së pavarur. Një trup gjykues i Dhomave të Specializuara të Kosovës i dënon të katërt për krime lufte me një vendim të shkallës së parë, ende jo të formës së prerë. Në Prishtinë ka nga ata që e shohin vendimin si fyerje ndaj luftës për çlirim kombëtar; në Beograd të tjerë e përshëndesin si konfirmim të interpretimit të tyre për luftën. Por një hollësi vendimtare rrezikon të humbasë mes reagimeve: gjyqtarët nuk gjykuan një popull të tërë dhe as nuk u shprehën për legjitimitetin e pavarësisë së Kosovës. Ata shqyrtuan përgjegjësinë penale të katër personave.
Pikërisht nga ky dallim duhet nisur për të kuptuar përse vendimi i 16 shtatorit vazhdon të ngjallë debat edhe gjatë protestave të tetorit në Shqipëri. Ai e bën çështjen shumë më të ndërlikuar se çdo parullë, qoftë në mbështetje apo kundër UÇK-së.
Tetëdhjetë e një vjet gjithsej. Por cilat janë faktet?
Dënimet e shkallës së parë janë të përcaktuara: 25 vjet për Hashim Thaçin, ish-presidentin e Kosovës; 18 për Kadri Veselin; 13 për Rexhep Selimin; dhe 25 për Jakup Krasniqin. Koha e kaluar në paraburgim llogaritet në ekzekutimin e dënimit. Janë katër dënime individuale, ende jo të formës së prerë: 81 vjetët janë thjesht shuma e tyre aritmetike, jo një dënim kolektiv. Megjithatë, mbledhja e viteve tregon pak nëse nuk lexohen arsyetimet e vendimit: procesi është ndërtuar mbi faktet dhe shkallën e pjesëmarrjes që i është atribuar secilit të akuzuar.
Sipas gjetjeve të vendimit të shkallës së parë, të akuzuarit dhanë kontribut të rëndësishëm në një qëllim të përbashkët kriminal: goditjen e personave që konsideroheshin kundërshtarë të objektivave politike dhe ushtarake të UÇK-së. Viktimat nuk i përkisnin vetëm një komuniteti. Mes tyre kishte shqiptarë të Kosovës të lidhur me organizata të tjera politike, persona të dyshuar për lidhje me autoritetet jugosllave ose serbe dhe pjesëtarë të pakicave, përfshirë serbë e romë. Gjykata konstatoi përgjegjësi për ndalimin arbitrar të të paktën 385 personave, trajtimin mizor të të paktën 49 personave, torturimin e të paktën 303 personave dhe vrasjen e 96 personave. Këto kategori veprash mund të mbivendosen; shifrat nuk duhen mbledhur sikur të përfaqësonin viktima të ndryshme.
Në komunikatën zyrtare gjendet një konstatim veçanërisht i rëndë: sipas trupit gjykues, shumë prej të goditurve ishin civilë të akuzuar pa bazë se ishin spiunë ose bashkëpunëtorë. Pikërisht kjo e detyron lexuesin të shohë përtej retorikës së luftës. Dyshimi për tradhti nuk shndërrohet në provë vetëm pse shprehet nga dikush me uniformë, edhe kur përdoret si pretekst për ndalim, torturë apo vrasje.
Lirimet nga disa akuza nuk i fshijnë dënimet
Megjithatë, vendimi përmban edhe një pjesë tjetër thelbësore. Të katër burrat u shpallën të pafajshëm për gjashtë pikat e aktakuzës për krime kundër njerëzimit, megjithëse u dënuan në shkallë të parë për krime lufte. Për këtë kualifikim të veçantë juridik, prokuroria nuk arriti të provonte përtej dyshimit të arsyeshëm ekzistencën e një sulmi të përhapur ose sistematik kundër popullsisë civile. Gjykata i shpalli të pafajshëm edhe për disa episode të veçanta të akuzuara si krime lufte.
Është gabim të thuhet se vendimi i shpalli fajtorë të akuzuarit për çdo pikë të aktakuzës. Por është po aq e gabuar që pafajësia për krimet kundër njerëzimit të paraqitet si pafajësi e plotë. Gjyqtarët bënë dallimin midis veprave penale, elementeve juridike dhe provave. Kjo është pikërisht ajo që duhet të bëjë një gjykatë, sidomos kur një proces zhvillohet dekada pas ngjarjeve dhe përshkon kujtime të kundërta të luftës.
Lufta që i parapriu gjykimit
Për të kuptuar përse UÇK-ja mbetet simbol i rezistencës për shumë shqiptarë të Kosovës, duhet të kthehemi në vitet 1998–1999. Heqja në praktikë e autonomisë së Kosovës, që nisi në vitin 1989, dhe shtypja nga institucionet serbe kishin ushqyer prej vitesh përplasjet. Lufta solli masakra, shpërngulje dhe dëbime masive. Në vitin 1999, fushata ajrore e NATO-s kundër Republikës Federale të Jugosllavisë dhe vendosja pasuese e forcave ndërkombëtare ndryshuan rrjedhën e konfliktit. Më 17 shkurt 2008, Kosova shpalli pavarësinë, të cilën Serbia ende nuk e njeh.
Edhe gjykatat ndërkombëtare kanë konstatuar krime të kryera nga forcat jugosllave dhe serbe. Në vitin 2009, Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë dënoi pesë zyrtarë të lartë për ngjarje të lidhura me fushatën e dhunës dhe dëbimit të shqiptarëve të Kosovës. Dhoma e Apelit më pas la në fuqi dënimet për katër prej tyre, duke ndryshuar disa konstatime për pika të veçanta dhe duke ulur disa masa dënimi. Prandaj vendimi i vitit 2026 nuk e rishkruan luftën duke fshirë krimet e forcave serbe. Po kështu, ato krime nuk mund ta zvogëlojnë vuajtjen e shkaktuar viktimave të tjera.
Kjo është një e vërtetë historike e dyfishtë, që e ka të vështirë të gjejë vend në debatin publik: një luftë kundër shtypjes mund të jetë konsideruar politikisht e drejtë nga një komunitet i tërë, ndërsa individët që morën pjesë në të mund të mbajnë sërish përgjegjësi për krime të rënda. Vetë gjykata sqaroi se legjitimiteti i UÇK-së dhe pavarësia e Kosovës nuk ishin objekt i gjykimit.
Përse një gjykatë e Kosovës ndodhet në Holandë?
Ky është një nga aspektet më pak të njohura të çështjes. Dhomat e Specializuara të Kosovës nuk janë as Gjykata Penale Ndërkombëtare dhe as Tribunali i mëparshëm për ish-Jugosllavinë. Ato u krijuan brenda sistemit juridik të Kosovës me një ligj dhe ndryshim kushtetues të miratuar në vitin 2015, edhe pse selinë e kanë në Hagë dhe personelin ndërkombëtar. Mandati i tyre përfshin disa krime të kryera nga janari 1998 deri në dhjetor 2000. Vendndodhja në Holandë lidhet edhe me nevojën për të vepruar në mënyrë të pavarur dhe për të mbrojtur dëshmitarët e viktimat.
Rruga drejt këtyre institucioneve filloi me një raport të Këshillit të Evropës të botuar në vitin 2011, për shkelje të rënda të kryera gjatë dhe pas luftës, mes tyre edhe pretendime për trafikim organesh. Më pas pasoi një hetim i posaçëm i mbështetur nga Bashkimi Evropian dhe u krijuan institucionet e reja gjyqësore. Por duhet shmangur një keqkuptim i shpeshtë: fakti që ato pretendime ishin pjesë e historikut politik e hetimor të gjykatës nuk do të thotë se vendimi i 16 shtatorit provoi trafikimin e organeve. Ai nuk ishte ndër krimet për të cilat u dhanë këto dënime.
Gjykimi i katër ish-drejtuesve nisi më 3 prill 2023. Sipas të dhënave të publikuara nga gjykata, trupi gjykues mori dëshmi gojore dhe me shkrim nga 273 dëshmitarë, pranoi 5.467 prova materiale dhe përpiloi 29.238 faqe transkriptesh. Në proces ishin pranuar të merrnin pjesë 156 viktima. Gjyqtarët përshkruan gjithashtu një klimë të vazhdueshme frikësimi të dëshmitarëve. Këto nuk janë hollësi dytësore: ato tregojnë si vështirësinë e provës, ashtu edhe cenueshmërinë e veçantë të atyre që zgjodhën të dëshmonin.
Prishtina, Tirana, Beogradi: tri interpretime të papajtueshme
Më 16 shtator, kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, e kundërshtoi publikisht vendimin, duke e cilësuar padrejtësi, duke thënë se duhet korrigjuar në apel dhe duke mbrojtur historinë e rezistencës shqiptare. Ky është një qëndrim i shprehur politik, jo një konstatim i gjykatës. Në Prishtinë dhe në Hagë u organizuan manifestime solidariteti me të dënuarit; për shumë pjesëmarrës, emrat e tyre mbeten të lidhur me çlirimin.
Në Tiranë, Edi Rama përdori fjalë edhe më të shkurtra. Sipas Radiotelevizionit Shqiptar (RTSH), ai e quajti vendimin «çmenduri» dhe shkroi «Turp», duke e shoqëruar mesazhin me një pamje të Evropës të rrethuar me tela me gjemba. Reagimi i tij është i rëndësishëm sepse tregon se kujtesa e luftës së Kosovës vazhdon të ndikojë politikën shqiptare përtej kufijve shtetërorë. Megjithatë, ai nuk vërteton ndonjë lidhje organizative me manifestimet që do të shpërthenin në Shqipëri tetorin pasues.
Në Beograd, ministri serb Ivica Dačić e përshëndeti vendimin si një konfirmim të vonuar të akuzave ndaj UÇK-së. Në reagimin e tij politik, Dačić nxori përfundime për gjithë organizatën dhe interpretimin e luftës; këto nuk janë konstatime të gjyqtarëve. Gjykata e kufizoi shprehimisht fushën e gjykimit: nuk e gjykoi UÇK-në si tërësi dhe as nuk e shpalli të paligjshme aspiratën e saj për pavarësi. Deklaratat politike dhe kufijtë juridikë të një vendimi nuk janë e njëjta gjë.
Çfarë nuk provon vendimi lidhur me protestat e tetorit në Shqipëri
Datat janë të afërta: më pak se një muaj e ndan vendimin e 16 shtatorit nga protestat që shpërthyen në Shqipëri më 13 tetor. Është e arsyeshme të pyetet nëse tensionet rreth Kosovës ndikojnë në klimën politike rajonale dhe nëse deklaratat e qeverive formësojnë opinionin publik. Por burimet publike të shqyrtuara deri tani nuk japin prova të mjaftueshme se vendimi shkaktoi përplasjet në Tiranë. Afërsia në kohë, në vetvete, nuk provon lidhje shkakësore. Protestat në Shqipëri kanë pakënaqësi të brendshme të dokumentuara, nga arsimi te korrupsioni, si dhe rrënjë në mobilizimin e mëparshëm mjedisor.
Edhe çështja gjyqësore mbetet e hapur. Vendimi i 16 shtatorit është i shkallës së parë dhe jo i formës së prerë. Paneli i Apelit caktoi 27 nëntorin 2026 si afat për paraqitjen e njoftimeve të apelit nga mbrojtja dhe prokuroria; kjo nuk është data kur do të vendoset për ankimin. Vetëm fazat e mëtejshme të procesit do të tregojnë cilat pjesë të vendimit do t’i qëndrojnë shqyrtimit në apel.
Pyetja më e vështirë, pra, nuk është nëse duhet mbajtur ana e Prishtinës apo e Beogradit. Është si mundet një shoqëri ta mbrojë kujtesën e çlirimit të vet, duke dëgjuar njëkohësisht viktimat e krimeve të kryera edhe nga disa prej atyre që luftuan për atë çlirim. Haga dha një përgjigje gjyqësore, jo fjalën e fundit për kujtesën historike të Ballkanit.
NË VIJIM: EPISODI 4 · EDI RAMA, PUSHTETI DHE HISTORIA E TIJ POLITIKE
Përse reagimi i Edi Ramës ishte kaq i fortë? Çfarë marrëdhënieje ka ndërtuar ndër vite me trashëgiminë politike të Kosovës dhe si u bë njeriu që sot drejton Shqipërinë mes ambicieve evropiane dhe protestave në rrugë? Në episodin e ardhshëm do të kthehemi te fillimet e karrierës së tij të gjatë politike.
FRANCESCA DI MATTEO · Kronikat Shqiptare
0 Comments