Arka e Noes në horizontin e Ballkanit

Arka e Noes në horizontin e Ballkanit

Nga Moikom Zeqo te Carlo Ranzo: hetim mbi një vrojtim të pamundur të vitit 1575

Elton Varfi

Ka pyetje që lindin nga një kërkim dhe pyetje që, përkundrazi, përfundojnë duke e gjeneruar atë. Kjo i përket kategorisë së dytë.

Për shumë vite më ka mbetur në mendje një fjali e hasur në një libër të Moikom Zeqos. Jo një teori që kisha vendosur ta besoja dhe as një hipotezë që doja ta provoja: thjesht një fjali që, sa herë që i kthehesha, vazhdonte të ngrinte të njëjtin problem. Si ishte e mundur që, gjatë një udhëtimi nëpër Shqipëri dhe Ballkan, dikush të pohonte se kishte parë malet e Armenisë, ato që lidhen me traditën e Arkës së Noes?

Kërkimi që pasoi lindi vetëm nga kjo kureshtje. Siç ndodh shpesh, përgjigjja doli më interesante se pyetja fillestare.

Faqja 173 e Moikom Zeqos

Në vitin 2000 isha njëzet e tre vjeç dhe jetoja ende në Durrës. Në atë periudhë Moikom Zeqo më dhuroi një kopje të Mes Laokontit dhe Krishtit – Onufri II. Ai libër mbeti me mua dhe ndër vite e kam rilexuar disa herë.

Në faqen 173, Zeqo rindërton kontekstin historik dhe njerëzor në të cilin jetoi dhe veproi Onufri, një nga mjeshtrit më të mëdhenj të ikonografisë shqiptare të shekullit XVI dhe një shtyllë e pikturës postbizantine në Ballkan. Aktiv kryesisht në Berat dhe në disa qendra të tjera ballkanike, piktori la një trashëgimi afreskesh dhe ikonash me forcë të jashtëzakonshme shprehëse. Veprat e tij u dalluan për pasurinë kromatike, të bërë të famshme nga nuanca e pagabueshme që hyri në histori si «e kuqja e Onufrit».

Për ta bërë këtë, ai përdor dëshmi udhëtimi dhe përshkrime të Shqipërisë së shekullit XVI. Pikërisht në këtë kontekst fut një referencë bibliografike që shfaqet në formën «G. Sfroza» dhe i referohet një «Viaggio 1575», në faqet 21 dhe 26.

«G. Sfroza në “Viaggio 1575”, fq. 21, 26 flet për një udhëtim nëpër Shqipëri.»

«G. Sfroza, në “Viaggio 1575”, në f. 21 dhe 26, flet për një udhëtim nëpër Shqipëri.»

Pasazhi i cituar nga Zeqo përshkruan shqiptarët e hasur gjatë udhëtimit: burra të armatosur, veshje të errëta, kësula të kuqe, gra të forta të stolisura me monedha argjendi. Gjykimi i udhëtarit është shpesh i ashpër, i shenjuar nga paragjykimet e kohës së tij. Megjithatë, Zeqo i përdor këto hollësi sidomos për të rindërtuar mjedisin e Onufrit dhe tërheq vëmendjen veçanërisht te kësulat e kuqe, duke i lidhur me figura të pranishme në pikturën onufriane.

Pastaj, në mes të atij përshkrimi, shfaqet fjalia që më kishte goditur: pasi kishin mbërritur te «mali më i lartë dhe i fundit», udhëtarët thuhet se kishin parë në largësi «malet e zeza të Armenisë», ku, sipas traditës, ndodhej Arka e Noes.

Gjëja më interesante është se Zeqo nuk mjaftohet me raportimin e lajmit. Ai e interpreton si një traditë të veçantë të ruajtur në Shqipërinë e Mesme: idenë se nga lartësitë mund të shiheshin malet e Armenisë dhe se, bashkë me këtë imazh gjeografik, në vetëdijen popullore vazhdonte të jetonte legjenda biblike e Noes.

Libri i Moikom Zeqos dhe pasazhi i f. 173 nga i cili lindi kërkimi. Përpunim editorial mbi skanimin e ekzemplarit personal.

Ishte pikërisht ai vëzhgim i Zeqos që hapi një pikëpyetje të destinuar të mbetej e pazgjidhur për vite. Ideja se nga majat e maleve të Shqipërisë së Mesme dikush mund të kishte dalluar malet shumë të largëta të Armenisë, duke i ndërthurur madje me mitin e Arkës së Noes, ishte tepër e pazakontë për t’u hedhur poshtë si një kureshtje e thjeshtë. Në atë kohë u përpoqa të gjurmoja drejtpërdrejt burimin dhe iu drejtova vetë Moikom Zeqos, duke i kërkuar ndonjë të dhënë të mëtejshme për tekstin e shekullit XVI që kishte përmendur. Përgjigjja e tij ishte thelbësore: nuk kishte informacione më të hollësishme për atë libër të shekullit XVI. Me atë rrugë pa dalje kërkimi u ndërpre, duke lënë pas vetëm disa fragmente: një emër të pasigurt — «G. Sfroza» —, referencën ndaj një «Viaggio 1575» dhe, mbi të gjitha, atë imazh befasues të «maleve të zeza të Armenisë» të lidhura me Arkën e Noes. Mungonin ende autori i saktë, teksti origjinal dhe një shpjegim i besueshëm për atë që udhëtari pretendonte se kishte parë. Shumë vite më vonë, duke iu kthyer asaj faqeje, vendosa ta rihap çështjen duke nisur pikërisht nga ato gjurmë të pakta bibliografike.

Nga «Sfroza» te Sforza

Hapi i parë ishte identifikimi i saktë i burimit.

Pas emrit «G. Sfroza» fshihet Giovanni Sforza, historian dhe studiues italian, i cili në vitin 1915 botoi në Siena një broshurë me titull Un viaggio attraverso i Balcani nel 1575. Titulli mund të krijonte lehtësisht përshtypjen se Sforza ishte autori i udhëtimit. Nuk ishte kështu.

Giovanni Sforza kishte nxjerrë sërish në dritë, më shumë se tre shekuj më vonë, relacionin e një njeriu tjetër. Udhëtari i vërtetë ishte Carlo Ranzo, fisnik nga Vercelli, i cili në vitin 1575 kishte shoqëruar ambasadorin venecian Giacomo Soranzo në udhëtimin drejt Kostandinopojës.

Në këtë pikë kërkimi kishte më në fund një autor, një itinerar dhe një burim për t’u ndjekur.

Carlo Ranzo dhe udhëtimi i vitit 1575

Ranzo përshkoi Ballkanin në kuadër të një misioni diplomatik venecian të drejtuar për në oborrin osman. Relatione d’un viaggio fatto da Venetia in Constantinopoli u shtyp në Torino në vitin 1616, pra më shumë se dyzet vjet pas udhëtimit.

Kjo distancë mes përvojës dhe botimit është e rëndësishme. Teksti nuk është një raport topografik modern i hartuar në vend, por një relacion ku kujtesa, përshtypjet, informacionet e marra gjatë rrugës dhe ndërtimi narrativ mund të mbivendosen.

Itinerari arrin në Alessio, Lezhën e sotme, dhe prej andej vazhdon drejt brendësisë së Ballkanit, në drejtim të Shkupit dhe më pas të Kostandinopojës. Pikërisht në këtë fazë shfaqet pasazhi që kishte tërhequr vëmendjen e Zeqos.

Pasazhi origjinal

Në botimin kritik të përgatitur nga Alessandro Gallotta në vitin 2017, pasazhi gjendet në faqen 75. Ranzo shkruan:

«scoprirno i monti neri d’Armenia, ove s’afferma esser l’Arca di Noè».

Krahasimi me versionin shqip të Zeqos është domethënës. Zeqo e jep skenën në mënyrë edhe më qartësisht pamore, me «pamë në largësi», pra «pamë në largësi», dhe flet për «reliken» e Arkës. Ranzo, përkundrazi, është më i përmbledhur: udhëtarët «scoprirno» ato male dhe atje, shkruan ai, «s’afferma esser l’Arca di Noè».

Dallimi nuk e ndryshon problemin themelor, por tregon se si receptimi modern ka theksuar fuqinë pamore të një pasazhi tashmë shumë sugjestiv në vetvete.

Çfarë do të thotë «scoprirno»?

Folja është vendimtare.

Në kontekstin e rrëfimit të udhëtimit, «scoprirno» është një formë e vjetër e «scoprirono» dhe ka vlerë pamore: dalluan, pikasën, panë të shfaqej diçka në horizont. Pra Ranzo nuk po përcjell thjesht një njohuri gjeografike ose një histori të dëgjuar nga dikush. Fjalia është ndërtuar si një vrojtim.

Dhe pikërisht këtu lind enigma. Udhëtarët po lëvizin midis bregdetit shqiptar dhe Shkupit. Ararati dhe malet e Armenisë ndodhen shumë më në lindje. Nuk mund të ketë qenë një vëzhgim real.

Hartë skematike editoriale në reliev e itinerarit ballkanik të Carlo Ranzo-s dhe e pozicionit të Malit Ararat. Vija me pika tregon drejtimin e Araratit nga zona malore para Shkupit, duke vënë në dukje pamundësinë e vrojtimit të përshkruar në rrëfim.

Pyetja, në këtë pikë, nuk ishte më nëse Ararati mund të shihej nga Shqipëria. Gjeografikisht përgjigjja është jo. Pyetja bëhej: çfarë mendonte se po shihte Ranzo dhe pse i quajti «malet e zeza të Armenisë»?

Hipoteza e parë: një gabim toponimik

Shpjegimi më i menjëhershëm është ai i gabimit.

Gjatë një udhëtimi të shekullit XVI, informacionet gjeografike kalonin përmes gjuhëve të ndryshme, udhërrëfyesve vendas, përkthyesve, ushtarëve dhe popullsive të hasura gjatë rrugës. Një emër mund të dëgjohej gabim, të përkthehej, të shtrembërohej ose të kujtohej në mënyrë të papërsosur shumë vite më vonë.

Në tekst shfaqen gjithashtu «Monti neri di Scoppia», domethënë të Shkupit. Afërsia e emërtimeve malore dhe ndërlikimi i toponimisë ballkanike e bëjnë të besueshme idenë se «Armenia» mund të fshehë një keqkuptim ose një ngatërrim emri. Është një mundësi serioze, por në gjendjen e tanishme të burimeve nuk mund të provohet.

Hipoteza e dytë: ta bëjë udhëtimin më të jashtëzakonshëm

Shpjegimi i dytë është më letrar, por ndoshta edhe më bindës.

Referenca ndaj Arkës së Noes është narrativisht e përsosur. Ranzo arrin te «mali më i lartë dhe i fundit» dhe pikërisht nga ajo pikë e skajshme horizonti duket sikur hapet deri te malet e Armenisë. Jo çfarëdo malesh, por ato mbi të cilat tradita vendoste Arkën.

Për një lexues të shekullit XVI, kjo referencë kishte një forcë të menjëhershme. Noe, Përmbytja, Arka dhe Ararati i përkisnin një trashëgimie fetare dhe kulturore të njohur universalisht. Futja e atij emri e shndërronte një kalim të vështirë ballkanik në një episod pothuajse biblik.

Prej këtej lind dyshimi: Ranzo thjesht ishte gabuar apo e kishte bërë udhëtimin e vet më të madh, më të largët dhe më të paharrueshëm nga sa kishte qenë realisht?

Leximi i Alessandro Gallottës

Alessandro Gallotta është një studiues i specializuar në fushën historiko-gjeografike dhe në redaktimin e burimeve të udhëtimit. Në vitin 2017 ai përgatiti për botuesin Phasar edicionin kritik të Relatione d’un viaggio fatto da Venetia in Costantinopoli të Carlo Ranzo-s, duke e pasuruar me një ese kritike, transkriptimin e tekstit dhe një koment analitik.

Veprimtaria e tij shkencore është e lidhur ngushtë me Universitetin e Firences dhe me LabGeo-n (Laboratori i Gjeografisë së Aplikuar) të universitetit fiorentin. Në emër të këtij institucioni, Gallotta botoi gjithashtu në vitin 2022, në revistën Documenti geografici, një ese kushtuar pikave të horizontit dhe imagjinatës gjeografike evropiane. Prandaj, për të interpretuar dhe vlerësuar pohimin e pazakontë mbi «malet e zeza të Armenisë», duhet t’i referohemi pikërisht kuratorit që ka analizuar drejtpërdrejt veprën e Ranzo-s.

Edicioni kritik modern lejon që pasazhi të trajtohet me më shumë kujdes. Alessandro Gallotta, kurator i Relatione-s, e konsideron para së gjithash vendimtar kontekstin gjeografik: në atë çast Ranzo po lëviz nga bregdeti shqiptar drejt Shkupit, prandaj duhet përjashtuar mundësia që ai të mund të shihte fizikisht malin Ararat ose malet e Armenisë.

Për të shpjeguar çuditshmërinë, Gallotta lë të hapura dy mundësi. E para është një gabim i thjeshtë toponimik: Ranzo mund të ketë ngatërruar një emër ose të ketë keqkuptuar një emër të ngjashëm. Është një pistë e mundshme, por e vështirë për t’u verifikuar pa një dëshmi dokumentare të pavarur.

Hipoteza e dytë, të cilën Gallotta e konsideron më të besueshme sepse është më në përputhje me frymën e veprës, është se Ranzo ka futur qëllimisht në rrëfim një referencë të famshme dhe menjëherë të dallueshme. Tradita e Arkës në malin Ararat ishte e njohur për çdo lexues të krishterë; vendosja e saj në horizontin e udhëtimit do ta kishte bërë episodin më interesant dhe më të paharrueshëm. Ky lexim përforcohet nga fakti se teprimet nuk janë të rralla në Relatione.

Mbetet edhe një nuancë e rëndësishme: nuk dimë sa i vetëdijshëm ishte Ranzo për përmasën e shtrembërimit gjeografik. Ai mund ta ketë zbukuruar rrëfimin pa pasur, njëkohësisht, një perceptim të saktë të largësive midis Ballkanit dhe Armenisë. Për këtë arsye do të ishte tepër e thjeshtëzuar ta reduktonim gjithçka te fjala «gënjeshtër». Ndërtimi i tekstit mund të jetë produkt i njëkohshëm i kujtesës, rindërtimit të papërsosur gjeografik, kulturës fetare dhe shijes për lartësimin e së mrekullueshmes.

Nga kureshtja te përfundimi

Pikërisht këtu kërkimi kthehet te pika nga e cila kishte nisur.

Faqja e Zeqos më kishte bërë të imagjinoja për vite ekzistencën e një tradite të çuditshme të Shqipërisë së Mesme: nga malet do të mund të shiheshin malet e Armenisë dhe, bashkë me atë imazh, do të kishte mbijetuar kujtimi biblik i Noes.

Verifikimi i burimeve tregon një histori tjetër. Nuk kemi një provë të pavarur që të dëshmojë ekzistencën, në Shqipërinë e Mesme, të një tradite popullore sipas së cilës Ararati ishte i dukshëm nga malet vendase. Ajo që mund të dokumentojmë me siguri është rrëfimi i Carlo Ranzo-s: një udhëtar i vitit 1575 që pohon se ka dalluar male të cilat, nga vendi ku ndodhej, besonte se mund të ishin ato të Armenisë.

Shpjegimet e besueshme mbeten, pra, dy. E para është një gabim material ose toponimik. E dyta, e cila gjatë kërkimit më ishte dukur gjithnjë e më e mundshme dhe që përputhet me leximin e propozuar nga Gallotta, është se Ranzo ka dashur të ekzagjerojë, të mburret ose gjithsesi ta zbukurojë udhëtimin e vet me një referencë që asnjë lexues i kohës nuk mund ta shpërfillte.

Nuk do të ishte e drejtë ta shndërronim këtë hipotezë në siguri. Por ndërtimi narrativ i pasazhit është domethënës: «mali më i lartë dhe i fundit», horizonti i largët, Armenia, Noe, Arka. Është pothuajse një skenë e ndërtuar për t’u mbajtur mend.

Një horizont që nuk ekzistonte

Në fund, pjesa më magjepsëse e kësaj historie nuk është zbulimi se nga Shqipëria nuk shihet Ararati. Për këtë do të mjaftonte një hartë.

Është rruga që ka ndjekur një fjali. Në vitin 1575 Carlo Ranzo përshkon Ballkanin. Në vitin 1616 rrëfimi i tij shtypet. Në vitin 1915 Giovanni Sforza e rikthen në vëmendjen e studiuesve. Në vitin 2000 Moikom Zeqo e përdor për të rindërtuar mjedisin historik të Onufrit dhe lexon në ato fjalë mbijetesën e mundshme të një tradite të lidhur me Noen. Shumë vite më vonë, po ajo faqe lind një pyetje dhe e shtyn kërkimin të kthehet pas, deri te burimi.

Ndoshta Ranzo ngatërroi një emër. Ndoshta një lajm i dëgjuar gjatë udhëtimit u shtrembërua në kujtesë. Ose ndoshta vendosi se, nga pika më e lartë e itinerarit të tij, lexuesit e tij meritonin të shihnin diçka më të jashtëzakonshme se malet që ai kishte vërtet përpara.

Nëse ishte kështu, artifici funksionoi në mënyrë të përsosur.

Malet e Armenisë nuk ishin në horizont. Arka e Noes nuk mund të shihej nga Ballkani. E megjithatë ato pak fjalë, më shumë se katër shekuj më vonë, vazhdojnë ende të prodhojnë pyetje.

Ndoshta pikërisht kjo është pjesa më e arrirë e rrëfimit të Ranzo-s: jo ajo që pa, por ajo që arriti t’u bënte lexuesve të tij të shihnin.

Burime dhe bibliografi thelbësore

Zeqo, Moikom, Mes Laokontit dhe Krishtit – Onufri II, Tirana, Medaur, 2000, f. 173.

Ranzo, Carlo, Relatione d’un viaggio fatto da Venetia in Constantinopoli, Torino, 1616.

Sforza, Giovanni, Un viaggio attraverso i Balcani nel 1575, Siena, Stabilimento Arti Grafiche Lazzeri, 1915, 54 f.

Ranzo, Carlo, Relatione d’un viaggio fatto da Venetia in Costantinopoli. Saggio critico, trascrizione e commento, përgatitur nga Alessandro Gallotta, Firenze, Phasar, 2017, f. 75 dhe shënimi 141.

Rombai, Leonardo, recension i edicionit Gallotta të Relatione-s së Carlo Ranzo-s, Geostorie, 2018.

Elsie, Robert, përkthim dhe paraqitje e pjesës shqiptare të relacionit të Carlo Ranzo-s, Albanian History.

Kartografia e itinerarit: përpunim editorial mbi bazë gjeografike moderne, realizuar për këtë artikull.