domenica 26 giugno 2011

Kënga e Kostantinit dhe Doruntinës

Këngën e famshme të Konstantinit dhe Doruntinës do ta gjejmë në variante të ndryshme në të gjithë shtetet ballakanike. Një sherr i madh filologjik është bërë për të vendosur se cili popull e ka krijuar këtë për herë të parë. Në këtë grindje morën pjesë të gjithë përveç popullit që e ka krijuar këtë këngë të mrekullueshme.

doruntina_kostandini

Tema e këngës: një nënë ka nëntë djem dhe një bijë. Vëllai i vogël Konstantini do të martojë motrën e tij të vetme në kurbet, por nëna e tij e kundërshton ma justifikimun se kur të plaket e do t’i mungojnë të gjithë djemtë nuk do të ketë bijën e saj pranë që ta ndihmojë e pleqërojë. Konstantini këmbëngul dhe i jep fjalën ( jo çdo lloj fjale por besën e tij) se çfarëdo që të ndodhë ai do t’ia kthejë bijën e saj të vetme dhe të shtrenjtë. Motra kështu martohet, por vijnë vite të vështira e të gjithë djemtë vdesin (edhe Kostantini) dhe nëna mbetet e shkretë dhe pa ndihmë, duke mallkuar Kostantinin që këmbënguli ta martonte bijën e saj të vetme në kurbet, dhe që gjërat erdhën kështu saqë besa të mos ketë vlerë dhe fuqi përderisa dhe Kostantini është i vdekur.

Por fjala e dhënë, Besa, duhet mbajtur (kështu beson një popull i tërë), madje ta mund edhe vetë vdekjen.

E me të vërtetë Konstantini del nga varri i tij dhe ia çon të bijën nënës së tij, duke u mbajtur kështu Besën e pashkelëshme.

Por në cilin popull egziston kjo pikpamje themeltare? Këtë nuk e studjuan filologët dhe folkloristët ballkanas. A justifikohet një temë e tillë në popujt e tjerë? Dhe cili popull për shekuj e mijëvjeçarë gjendet në numër të madh apo të vogël në Jugosllavi, në Bullgari, në Rumani dhe në Greqi?

Kur flasim për karakteristika të përbashkëta të popujve ballkanik, kur flasim për egzistencën e ndonjë ngjyre të përbashkët ballkanike, duhet të dimë se emërtuesi i përbashkët i kësaj bashkësie ishin arbëreshët.

Vetëm kështu justifikohen “variantet” e “Kush e solli Doruntinën” në të gjitha vendet ballkanike.

Aq më tepër që kjo këngë këndohet dhe kërcehet me një mënyrë të veçantë nga arbëreshët e “Greqisë së Madhe” (Italisë Qëndrore), siç më informon dhe kërkuesi i shenjtë i Kalabrisë Antonio Bellusci. Kjo këngë në Italinë Qëndrore ka edhe një titull të rëndësishëm (të popullit krijues) e quhet “Besa e Kostandiut”. Një popull prania e të cilit vihet re nga Italia në Ballkan e në Azi të Vogël nuk është as ai jugosllav, as ai bullgar e as ai rumun. Është populli arbëror, është pra helenizimi i mëpasëm. Helenizim pa arbëreshë nuk egziston, është i pakonceptueshëm.

Marrë nga libri Arvanirasit dhe prejardhja e grekëve i autorit Aristidh Kola

Link versioni italisht: Il canto di Costantino e Doruntina

domenica 19 giugno 2011

Oasis

Kuptimi akademik i kësaj fjale është si më poshtë: cilido rajon, (apo vend), i izoluar në një shkretëtirë apo në një hapësirë të thatë ku prania e ujit bëhet e domosdoshme për jetën, bimësinë, rritjen e kafshëve etj.

Shqipëria, odisea e pabesueshme e një populli parahelen

Kopertina e librit (versioni shqip)

Pra egzistenca e një oazi është e lidhur me praninë e ujit. Në ditët e sotme manualët etimologjikë ose enciklopeditë pohojnë se ky emër u shfaq në Francë për herë të parë rreth vitit 1561 pas Krishtit dhe se më vonë u rrallua deri në vitin 1766. Ata shtojnë gjithashtu se kjo fjalë e nxjerrë nga gjuha egjiptiane rrjedh nga latinishtja e vonë. Gjithsesi si shumë fjalë të tjera të lashta, kjo fjalë ka qenë e njohur qysh nga autorët e parë klasikë të antikitetit dhe kësisoj nga Pellazgët. Në të vërtetë duhet të jetë e përhapur veçse në epokën e Aleksandrit të Maqedonisë. Në të vërtetë këtij i është kushtuar një vend i shenjtë i tempullit Ammon (orakulli i famshëm i trajtuar si “dublanti” i atij të Pellazgëve në Dodonë, cf. Heredoti II, 54-57) në një oaz të shkretëtirës libike në perëndim të Egjiptit dhe që quhet në ditët tona Sivah. Aleksandri, i cili fliste gjuhën pellazge (ishte një pellazg i mirëfilltë nga nëna e tij epirote dhe pellazge e helenizuar nga babai i tij maqedonas) duhej ta njihte këtë emër “oasis”. E pra na thuhet se kjo fjalë është me zanafillë nga gjuha egjiptjane! Nëse rrjedh nga gjuha egjiptjane moderne d.m.th. gjuha arabe, atëherë nuk mund të ketë zanafillë faraonësh. Unë* mund të flas me njohuri të plota sepse gjuha arabe është një nga tre gjuhët që kam mësuar qysh se kam lindur, sëbashku me frëngjishten dhe gjuhën shqipen. Pas kërkimesh të shumta kam zbuluar se fjala egjiptjane uaha ose oaha është krijim tipik egjiptjan. Në të vërtetë, manualët gjuhësorë arabë pohojnë se emri oaha (njëjës) ose oahat (shumës) ka qenë futur në gjuhën arabe nga egjiptjanët e kohëve moderne. Megjithatë emri arab në konceptimin e tij të vërtetë për të emëruar një vend të mbuluar nga një bimësi e dendur dhe që ka ujra është rauda (njëjës) dhe riad (shumës).

Emri egjiptjan uaha a mos është një shtrembërim i madh i oazit tonë? Sido që të jetë ky emër shpjegohet në mënyrë të përkryer nga pellazgo – shqipja ujësi qoftë edhe në transkriptimin fonetik oujësi. Kjo fjalë në pellazgo – shqipen do të thotë vend, vendth që ka ujë. Mbi të gjitha a nuk është fjala për ujin pa të cilin nuk do të kishte oaz? Fatkeqësisht kur shqiptarët dolën nga përgjumja e tyre shekullore për të hyrë në qytetërim dhe deshën të shkruanin në gjuhën e të parëve të tyre ata e huazuan nga gjuha greke dhe latine ( të kthyera në gjuhë të qytetërimit) një grup fjalësh të modifikuara ose plotësisht të shëndërruara, por që gjithsesi i përkasin trashgimisë kulturore dhe gjuhësore të Pellazgëve d.m.th. të parëve të tyre. Me që është rasti, shqiptarët oazin e quajnë oazë, ndërkohë që do ta quanin ujësi fjalë stërgjyshore që gjithsesi egziston gjithmonë në gjuhën e tyre.

*Unë i referohet autorit të librit M. Aref.

Marrë nga libri Shqiptarët odisea e pabesueshme e një populli parahelen i autorit Mathieu Aref

Link versioni italisht: Oasi

domenica 12 giugno 2011

Besa në Kanunin e Lek Dukagjinit

Nga Matteo Mandalà

Universiteti i Palermos

Lashtësia e fjalës besa dhe përhapja e këtij termi në gjuhët e tjera është një e dhënë e sigurtë për të kuptuar rëndësinë e saj. Në të gjitha rastet ne kemi një vlerë semantike që gjen shpjegim vetëm në autoritetin e kuptimit social dhe historik që besa ka marrë në rrjedhën e shekujve në popujt e Ballkanit dhe, natyrisht në brendësi të shoqërisë shqiptare. Mbi të (besën), egziston një dokumentacion i gjerë si gojor ashtu edhe i shkruar që konfirmon jo vetëm egzistencën – që të paktën fillon nga mesjeta – por edhe respektimin e rreptë nga ana e popullit shqiptar. Duke mos pasur një organizëm shtetëror qëndror, ishin të ndarë midis “flamujve” të ndryshëm, populli shqiptar kërkoi një kod juridik të mardhënieve midis individëve, dhe midis komuniteteve të ndryshëm fisnore, në mënyrë që të kompensonin mungesën e rregullave dhe të ligjeve.

Princi Lekë Dukagjini

Princi Lekë Dukagjini

Në veçanti u arrit një lloj ligji i bërë nga vet popullsia, që kishte si bazë parime sociale dhe morale që egzistonin, kështu që arriti të kishte vlera në fushat e ndryshme ku aplikohej, nga të çështjet publike dhe private deri tek ajo penale, nga të drejtat e familjes deri tek të drejtat individuale. Edhe pse u trashëguan gojarisht për shekuj me rradhë, deri sa u mblodhën në veprën e Gjeçovit, ky kompleks ligjesh dhe parimesh udhëhoqi shoqërinë shqiptare për shekuj të tërë, me ndryshime sipas krahinave të Shqipërisë. Kanunet që njohim ne janë të ndryshëm. Më i famshmi natyrisht është ai i Lekë Dukagjinit, që mban emrin e një prej pjestarëve të kësaj familje të famshme shqiptare, por jo më pak të njohur janë Kanuni i Arbërisë, i njohur edhe si Kanuni i Skënderbeut. Kanuni i Maleve, dhe mbi të gjithë Kanuni i Labërisë (Kanuni i Papa Xhulit), që ndryshon nga Kanunët e përmendur më lart sepse ata janë Kanunë të zonës së Veriut, ky kanun i Papa Xhulit i përket zonës së Toskëve të Jugut.

Ndryshimet midis këtyre “corpus” doktrinore janë të shumta, edhe se në bazën e tyre ka segmente që i bashkojnë siç është për shembull besa. Kjo që thamë konfirmon faktin që në origjinë Kanuni rregullonte vetëm disa rregulla themelorë, ndërsa të tjerë rregulla modifikoheshin herë pas here dhe përshtateshin sipas nevojave të krahinave të ndryshme.

Po të egzaminojmë tekstin e publikuar nga Gjeçov, që kodifikoi Kanunin vetëm nëpërmjet dokumentimit gojor, po ti hedhim një sy rregullave në lidhje me besën, do të shohim që kjo (besa) është e ndarë në gjini dhe forma të ndryshme, artikulli 163 i kapitullit të III-të të Kanunit përcakton rëndësinë e besës si një “ sjellje besimtare me anë të së cilës gjithkush që ka nevojë që të shlyej një borxh, duhet të japi një shenjë besimi, duke thirrur Zotin të dëshmojë për të vërtetën”[1]. Besa mund të bëhet vetëm përpara autoriteteve të njohura nga komuniteti (artikulli 165), d.m.th. përpara “gjyqit të pleqve”, duke bërë një betim solemn. Tre janë ritualet kryesorë (Kapitulli. IV, artikujt 169-172) nëpërmjet të cilave shprehet fjala e dhënë: mbi gurin, mbi kryqin dhe Vangjelin, dhe mbi kokën e djemve. Deklarata (KapitulliV, artikulli 173) bëhet sipas një rregulli të paracaktuar: para së gjithave vendoset dita e mbledhjes së gjyqit të pleqve dhe përpara tyre do të vij kush kërkon që të japi besën, dhe më pas vijojnë deklaratat e gjykatësve dhe të afërmëve të tyre. E drejta e besës bie mbi ata që të cilët kanë pësuar një fyerje, por jo të gjithë mund ta deklarojnë, sepse i takon pleqësisë të zgjedhi ata që kanë të drejtën, d.m.th. nderin dhe respektin (Kapitulli VI, artikulli 175), për të mbrojtur këtë të drejtë. Gjithashtu non i lejohet që të betohet atyre që kanë qenë dëshmitarët e krimit, për të cilin do të shprehet besa, dhe janë të përjashtuar nga ky betim gratë dhe priftërinjtë (Kapitulli VII, artikujt 181-182).

Megjithatë janë disa lloje fyerjesh për të cilat nuk kërkohet që betimi të bëhet përpara gjyqit të pleqëve me mënyrat që deri tani kemi përshkruar. Veçanërisht, kur bëhet fjalë për riparimin e nderit të nëpërkëmbur për vrasjen e një të afërmi, besa bëhet automatikisht si detyrë morale e familjes së viktimës. Në këtë rast, hakmarrja ose gjakmarrja është një detyrim natyral dhe i takon familjes së viktimës, dhe nëse ky detyrim nuk do të bëhet sipas zakonit (d.m.th. vrasja e vrasësit), jo vetëm që familja e viktimës humb prestigjin dhe nderin e saj, por indirekt i njihen vrasësit një prestigj dhe një nder më i madh seç e meriton. Hakmarrja, që është konsideruar si një “barbari” nga më të vjetrat në kodin zakonor shqiptar, është e lidhur ngushtë me besën, edhe në kur vrasësi kërkonte armëpushim familjes së viktimës. Në qoftë se kjo e fundit jepte besën e saj, vrasësi mund të qarkullonte lirisht, dhe të merrej me aktivitetet ekonomike të tij. Ky është një episod i famshëm marrë nga raportet e misionit fluturues në Shqipëri:

Disa vjet më parë në Zadrimë, nuk më kujtohet se në çfarë rasti, kishin dalë shumë njerëz për të bërë qitje me pushkë, për fat të keq një i ri u qëllua. Qëlluesi i pafat sapo kuptoi atë që bëri u largua me të katra dhe hyri në shtëpinë e parë që gjeti rrugës duke thënë:”Jam në dorën tuaj sepse kam vrarë një njeri”. Ju hap dera menjëherë. Gjysëm ore më vonë sollën në atë shtëpi një kufomë: ishte djali i të zotit të shtëpisë i vrarë në qitjen me pushkë. Sapo pa atë kufomë, i ziu refugjat e mendoi veten të mbaruar; por babai i të vrarit e siguroi dhe i tha që për tre ditë mund të qëndronte në atë shtëpi sepse i kishte dhënë besën dhe askush nuk do ta prekte, por ditën e tretë i tha që duhej që të ikte dhe të fshihej mirë sepse përndryshe ishte i detyraur që ta vriste”[2].

Kjo shtrirje speciale e besës, që është e lejuar edhe nga Kanuni, është shenjë e burrërisë së familjes së viktimës, dhe ka lidhe me të tjerë istitucione të natyrës etiko – sociale, si ajo e miqësisë dhe e mikpritjes. E para parashikon që pakti midis dy “miqve” të bazohet mbi respektin reciprok të rroleve që janë të delineuara në rregullat specifikë të Kanunit. Dallohet në veçanti ai rregull që parashikon garantimin e kërkesës së mikut për ta shoqëruar në vënde ku ai dëshiron që të shkojë, veçanërisht nëse bëhet fjalë për vënde që bëjnë pjesë brënda bajrakut tënd: “Miku përcillet edhe dorë më dorë. Në besë teme unë e përcolla mije ku desht vetë miku”[3]. Edhe mikpritja parashikon respektin për mystafirin i cili duhet që ti hapet dera e shtëpisë, edhe nëse – siç e pamë – mund të jetë vrasësi i djalit tënd.

Shenjtësia e miqësisë dhe e mikpritjes, ashtu si edhe detyra gjithashtu e shenjë për të hakmarrë fyerjen e bërë, pranë shqiptarëve justifikohet me shenjtësinë e besës, mbi bazën e të cilës janë themelet e këtye dy istiticioneve (miqësia dhe mikpritja). Natyrisht nëse mungon respekti për këto betime, atëhere kompromentohet rëndë nderi dhe prestigji, dhe tërhiqet mbi veten dënimi pa kthim i komunitetit. Dhe kjo shpjegon arsyet se përse besa përbën funksionin më të rëndësishëm moral dhe social për shqiptarin, një vityt që historikisht ka pasur mundësinë për tu shprehur në momentet shumë të rëndësishëm të historisë civile dhe politike të Shqipërisë.

[1] Kanuni i Lekë Dukagjinit. f. 152.

[2] La legge delle montagne albanesi nelle relazioni della missione volante (1880-1932), a cura di Giuseppe Valentini, Firenze, 1969, f.7.

[3] Sh. Gjeçov, Rrnesa e kombit shqyptar ndër Malcina, in E drejta zakonore shqiptare, f.478.

Marrë me shkurime nga: LINGUA MITO STORIA RELIGIONE CULTURA TRADIZIONALE NELLA LETTERATURA ALBANESE DELLA Rilindja. Il contributo degli Albanesi d’Italia.

Atti del XVII Congresso Internazionale di Studi Albanesi. Palermo 25 – 28 novembre 1991

Përktheu nga italishtja Elton Varfi

Link versioni italisht: La besa nel Kanun di Lekë Dukagjini


domenica 5 giugno 2011

Helena, Hektori dhe të tjerë: origjina e emrave

Po emri i të famshmes Helenë, ç’domethënie mund të ketë? Nuk gjendet tek greqishtja, por tek shqipja. Ndoshta është emri i një gruaje të tillë, të cilës i shkon për shtat emri elëna, pra e çmendura, e marra, ose siç thuhej më mirë në frëngjisht, fole, folâtre. Helenës së bukur, e cila duhet të ketë qenë edhe gaztore e lozonjare e madhe, me sa duket , i ka munguar ai gjykimi i urtë si prej një zonje të rëndë shtëpie, e cila nuk lë veten të tundohet, në shtëpinë e burrit, nga horrat e pafytyrë.

Kopertina e librit, versioni shqip

Kopertina e librit, versioni shqip

Heleni, falltari Helen, ka një kuptim të ngjashëm, që aludon për dalje, largimin jashtë vetvetes të atij që është i pajisur me një shpirt profetik; njësoj sikur të thuhet i tërbuar, ngjashëm me priftëreshat e Apollonit, tërbimi i të cilave parathoshte të ardhmen. Këtë e vërteton më së miri kjo, që Helena dhe Heleni kanë një shqiptim frymor mbi tingullin ε, i cili ndjehet tek fjalët shqipe ëlën – i lënë i çmendur, mashkullore, dhe elën – e lenë, e çmendur, femërore, sepse shqiptohen sikur të shkruheshin: hëlën, helën. Kush e di nëse fjalët fello, folle, nuk kanë rrjedhur nga ello, olle, duke iu vendosur përpara nga një f, që i zë vendin diagramës eloike, forma e së cilës ishte si një F dhe, për më tepër shqiptohej si tingulli f?

Madje dimë se përpara shkronjës ε tek Helena (Elena) shënohej diagrama dhe thuhej: Fελένα (Felena).

E njëjta gjë mund të thuhet edhe për Linon, mësuesin e Orfeut: flas për atë Lino, emri i të cilit mund të nxirret, me një ndryshim të vogël nga ai Helen.

Emër i ngjashëm me Helen ishte edhe Olen, një poet i stëlashtë himnesh, ndoshta më i hershëm se Orfeu. Dihet se poetët e parë, ose ishin, ose e mbanin veten si të mbushur plot me shpirtin e Apollonit.kështu që del se edhe Oleni kishte emrin i tërbuar, ose i lënë, ndërkohë që grekët e quanin frymëzimin poetik entuziazëm madje edhe mani.

Origjina e poezisë greke, thotë një autor*, kaloi nga shpirti i Apollonit te Fenomoeja dhe hyri së pari, tek Oleni.

Malte-Bruni thotë se, në rrënjët e gjuhës shqipe, shfaqet analogjia me gjuhën eolike, ngaqë tek ajo gjen përdorim diagama, ose metateza e shkronjës r apo e ndryshimeve të tjera të shkronjave që përdoreshin nga eolët.

Po të zbatojmë këtë dukuri mbi emrin e Hektorit, gjejmë se edhe ai ka një domethënie analoge me atë që i është dhënë nga Homeri si vrasës njerëzish. Në shqip vrectoar do të thotë vrastar, vrasës. Vendosni para shkronjës ε diagramën dhe prej saj del ve, sepse diagrama shqiptohej si bashkëtingëllorja v e dyfishtë (gjysëmzanorja w e anglishtes. shën i përkth). Zhvendosni shkronjën r dhe do të merrni vrector, nga fjala shqipe vraamvras. Vetë Malte-Bruni e pranon qënien e digamës në fjalën vraam, që është ραειν (rain), paskajorja e ράω (rao) – prishi, shkatërroi.

Kështu që, nuk është pa përkrahje domethënia frigjo-shqipe e Hektorit dhe, aq më tepër, që ε-ja e E’κτoρ e pranon frymën e ashpër.

* Patrici. “Della Poetica”.

Marrë nga libri Shqipja nëna e gjuhëve i autorit Giuseppe Crispi

Përktheu nga italishtja Taulant Hatia

Link versioni italisht: Elena, Ettore ed altri: origine dei nomi