domenica 29 agosto 2010

Muzeu arkeologjik i Vatikanit (1)

-pjesa e parë-

Është një vend jashtzakonisht magjepës, muzeu arkeologjik i Vatikanit. Bukuria dhe harmonia e bëjnë kulturën gati më të fisme se diku tjetër, me gjetjet të vendosura në një kornizë të shkëlqyer, që rrit vlerën e çdo objekti, në këtë kuadër mijvjeçar.

Gjithçka është një emocion dhe duke admiruar jeton, gëzon dhe vuan me paraardhësit tanë. Koha ndalet kur lexohen ato mbishkrime që i përkasin ndjenjës, dhe mënyra se si ndihesh nuk ndryshon me kalimin e shekujve. Ndoshta mbishkrimi më i bukur, më i qartë dhe më i lexueshmi, i përket një urne në të cilën janë gdhendur disa ëngjëj që janë duke ndjekur disa mjellma që po marrin fluturimin. Nga anët urna është e rrethuar nga lule të stilizuara, të sunduara nga një figurë njerëzore që mban këmbët e kaluara njëra mbi tjetrën që treten deri sa trasformohen në bazën që mbështet gjithçka. Është e tëra e kësaj stolie që bën si kornizë mendimit filozofik që është i dedikuar një figure të bukur femërore, të ulur në një jastëk, me shikimin drejt hapësirave të pafundme.

Larg nga vuajtjet tokësore, në një urnë të stolisur me mbishkrime dhe të rrethuar me lisa, prehet personi pranë zemrës sonë.

Interesi që ka kjo urnë është i madh, jo vetëm për gjuhën e përdorur kaq të ngjashme me shqipen e sotme, jo vetëm për mënyrën se si janë shprehur ndjenjat dhe koncepti i paqes siç do të na pëlqente që ta kishim edhe në ditët e sotme, dhe në fund jo vetëm për arsyen që ka ruajtur bukurinë e saj që nga kohët antike, por mbi të gjitha konfirmon një kulturë dhe një traditë të përbashkët në zonën euro-mesdhetare.

Edhe ky mesazh epigrafik, interpretohet si shumë të tjerë të këtij lloji me gjuhën e Pellazgëve mitik, që mbijeton në gjuhën shqipe të sotme:

clip_image002

clip_image004

Pellazgo-Etrusk

Shqip

   

LARCE

Largë

TUTNASH

tutnash

LATHA

lata

LISA

a lisa

SCL

shkeli

AFRA

e afra

Në këtë mbishkrim të shkurtër por me shumë kuptim, vërehen tre fjalë që i gjejmë edhe në Kiusi, Firence dhe Peruxhia: TUT, LISA dhe SCELI.

Kemi parë në mbishkrimin e Peruxhias fjalën SCELI (në shqip shkeli), domethënë zbriti, që këtu është shkruar vetëm me bashkëtingëllore (BCL), një mënyrë jo e pazakontë.

Mbi një urnë në muzeun kombëtar të Kiusit gjejmë një mbishkrim mjaft të gjatë që mban brenda fjalën TUT, frikë, vuajtje. Për të evituar dyshimet, vlen të vihet në dukje edhe forma TUTNASH siç na paraqitet në muzeun e Vatikanit, dhe që do të thotë nga frika. Në fakt edhe sot gjuha shqipe nuk ka artikuj por ka lakim, në formë të dyfishtë, të shquar dhe të pashquar. P.sh. për të bërë të shquar fjalën LIBRO, në italisht përpara i vihet artikulli (il libro), ndërsa në shqip nga libër emër i pashquar formohet libri, i shquar.

Marrë nga libri L’etrusco lingua viva e autores Nermin Vlora Falaschi

domenica 22 agosto 2010

Çështja e Albanisë së Kaukazit

 

Albania kaukaziane ishte një shtet që në antikitet gjendej pak a shumë në rajonin e Kaukazit, që aktualisht ndodhet Azerbajxhani. (burimi Wikipedia)

Është e pamohueshme që çështja e Albanisë së Kaukazit bën kureshtarë shumë persona. Është e mundëshme që ky kuriozitet vjen nga emri i njëjtë i rajonit antik që ndodhej në Kaukaz, me emrin e Shqipërisë së sotme (Albania për të huajt). Kohët e fundit më kanë ardhur disa e-mail, ku më bëhej pyetja se nëse ka ndonjë lidhje Albania e Kaukazit me Shqipërinë “tonë”. E çfarë përgjigje mund ti jap unë një pyetje të tillë? Nuk mund të mohoj faktin që emri i Albanisë së Kaukazit më ka bërë edhe mua shumë kureshtar. Kështu vendosa që ta studioja këtë “enigmë” më me themel. Duhet thënët që burimet nga ku mund të merren informacione nuk janë të shumta, dhe të bësh një kërkim në internet është vetëm një humbje kohe. Një nga artikujt e parë që trajtone këtë temë e gjeta në internet në janarin e vitit 2010, dhe është një artikull i shkruar nga Dr.Jovan I. Deretić me titull Arbanasi - Albanesi, la loro origine e l'arrivo in Serbia ( Albanesi – Arbanasi, origjina e tyre dhe mbërritja në Serbi). Sa më shumë shkoja përpara me leximin e këtij artikulli aq më shumë më hipte gjaku në kokë, por kjo është një histori tjetër. Pa humbur kohë të çmuar le të lexojmë së bashku se çfarë shkruan ky studiues mbi çështjen e Albanisë së Kaukazit.

Populli që ne serbët quajmë arbanasi (albanesi për të huajt), dhe ata vetë quajnë veten e tyre Schipetari, është me origjinë nga Kaukazi. Në kohët antike ishte i njohur një vend në Kaukaz me emrin Albania. Kështu e quanin të huajt, ndërsa banuesit e atij vëndi e quanin në një tjetër mënyrë, pikërisht siç bëjnë sot me Shqipërinë moderne. Banuesit e saj quajnë Albaninë aktuale Shqipëria.

Mendimi im modest është që ky autor nis artikullin e tij njëçik si ters. Unë nuk lexoj, sepse nuk është shkruar në asnjë vend se nga i ka marrë këto të dhëna kur shkruan që shqiptarët janë me origjinë nga Kaukazi. Por pjesa komike akoma do të arrijë kur shkruan që:

e vetmja gjë që Albania e vjetër ishte e njohur ishin qentë e rrezikshëm që quhen pastor kaukazian. Në kohën kur Aleksandri i Madh pushtonte Azinë, u përball me një sovran të Albanisë i cili i dhuroi një qen të madh. Albania e Kaukazit ishte një vend shumë i varfër, dhe si i tillë nuk tërhiqte aspak pushtuesit.

Urrejtja që ushqen ky studiues ndaj shqiptarëve i bën që të humbi llogjikën kur shkruan që edhe një Albani hipotetike në një rajon të largët ishte pa interes për pushtuesit. Por këto që lexuam janë vetëm fillimi i këtij artikulli “të mrekullueshëm”. Autori nuk ndalet këtu por vazhdon artikullin e tij me një fantazi e cila është e denjë për ndonjë sagë fantastiko-shkencore. Natyrisht nuk do të sjell të gjithë artikullin këtu për respekt të lexuesit (kush ka kohë për të humbur mund ta lexoj këtë artikull në Scribd), por nuk mund që të mos sjellë pjesën e fortë, kulmin e gjithë artikullit. Etimologjinë e emrit Shqipëtar:

në gjuhën e tyre fjala SCHIP do të thotë “vend guror”. Schipetar mund të përkthehet në serbisht me “malok”. Shkrimtarët austro-hungarez në fundin e shekullit të 19° dhe fillimin e shekullit të 20°, i jepnin qëllimisht një interpretim të gabuar emrit Schiperia, që në vend të “tokës së malokëve” e kanë quajtur “toka e sorrave”. Kjo u bë për tu dhënë përpara botës mbarë një origjinë më fisnike emrit të tyre.

Me demek ne shqipëtarët, malokë të varfër, duhet që të falenderojmë disa shkrimtarë austro-hungarez që kanë “manipoluar” historinë për të quajtur Shqipërinë toka e sorrave. Një sqarim i vogël. E dinë edhe gurët që Shqipëria quhet nga shqipëtarët dhe nga të huajt vëndi i shqiponjave.

Tani mbas pjesës komike të këtij shkrimi le ti kushtojmë pak kohë seriozisht çështjes së Albanisë së Kaukazit duke vizituar mendimet e disa autorëve serioz.

Në librin L'Albania: notizie geografiche, etnografiche e storiche (1901) i autorit Arturo Galanti gjejmë disa informazione të vyera. Autori është kundër tezës që Albania e Kaukazit mund të ketë ndonjë lidhje me Shqipërinë moderne. Ai shkruan që historianët armenë, që sipas tij janë më besueshmit për afërsinë e vendit të tyre me Kaukazin dhe që quajnë Albaninë kaukaziane Arganie, e vetmja gjë që na thonë është që në shekullin e VII pas Krishtit banorët e Arganie-s, të shtyrë nga Kazarët dhe nga të tjerë popuj endacak, emigruan në Armeni. Pasardhësit e tyre sot flasin gjuhën armene. Nuk kemi të dhëna se kush ishte gjuha e tyre primitive. Megjithatë asnjë nga gjuhët që flitet sot në rajonin kaukazian, ngjan me gjuhën shqipe.

Më pas i njëjti autor shpjegon që çështja e emrit të njëjtë të dy Albanive është një fenomen i shpeshtë në gjeografi, nga i cili duhet të jemi të kujdesshëm për të mos nxjerr konkluzione të gabuara. Pastaj Arturo Galanti jep disa shëmbuj në mbrojtje të teorisë së tij. Ndër të tjera thotë që edhe Britania antike një herë e një kohë quhej Albion. Malësorët e Skocisë quajnë vendin e tyre Albany. Alba ishte një emër që hasej shpesh në Italinë antike. Alba Longa në Lazio, Alba Fucense në vendin e Marsi-t, Alba Pompeia, sot Alba, Albium Ingaunum, sot Albenga, Albium Intemelium, sot Ventimiglia dhe fisi i Albici në Liguria. Por edhe në Spanjë si dhe në Galinë e vjetër takohet shpesh emri Alba. Të gjithë njohin qytetin e Albì-së në Provencë nga prej ku morrën emrin e tyre heretikët albigesi në shekullin e XIII. Autori i sipër përmendur e shpjegon këtë me faktin që të gjithë këta emra “thërresin” rrënjën radikale ariane alb ose alp, që do të thotë e bardhë, dhe mal i lartë ( nga maja e malit e bardhë nga dëbora). Gati të gjithë vendet që ne përmëndëm më sipër janë vende malore.

Jani Vreto, filozofi i Rilindjes kombëtare, në librin e tij Apologjia i publikuar në vitin 1878, tezës që do shqiptarët të ardhur nga Kaukazi (tezë që mbron autori serb që vlerësuam në fillim të këtij shkrimi), i përgjigjet në një mënyrë shumë të veçantë dhe me efekt. Vreto parashtron një seri dokumentesh dhe fjalësh të lashtësisë klasike dhe paraklasike, që janë të njërrënjëshme me ato përkatëse shqiptare.

“Në qoftë se – thotë Vreto – shqiptarët nuk do të ishin të vendosur ngahera aty ku janë edhe sot, por do të ishin barbarë të ardhur gjatë fushatave pas viteve të krishtërimit, atëherë si shpjegohet identiteti i përbashkët i shqipes me greqishten e vjetër homerike të viteve të lashtësisë paraklasike, në një çast kur ne dimë se në shekullin e VII nuk flitej më gjuha e epeve homerike?”

Profersor Sabri Musliu në artikullin e tij Albania e Kaukazit dhe shqiptarët (Prishtinë 2009), shkruan qartë që dukuria nuk është vetëm shkencore, sepse ajo përdoret edhe nga politika. Kështu këto 150 vjetët e fundit, kur historia është shumë shpesh në shërbim të politikave nacionaliste, ajo është keqpërdorur sidomos në Ballkan, ku interesat e shteteve të krijuara përpara se të tjerët nëpërkëmbënin ato të popujve fqinj që nuk kishin krijuar ende shtetin e tyre.

Përgjithësisht shkruan po ky autor, historiografia shqiptare e ka refuzuar pseudoteorinë e prejardhjes nga Kaukazi. Studiuesve shqiptarë me të drejtë i ka mjaftuar teza e prejardhjes ilire dhe autoktonia e shqiptarëve, vazhdimësia e gjuhës dhe të qënit e saj indoeuropiane. Më pas autori bën një histori të shkurtër të atij rajoni që në antikitet quhej Albania e Kaukazit.

Përfundimisht kuptojmë që për të gjithë studiuesit (përjashto studiuesin serb) Albania e Kaukazit nuk ka asnjë lidhje me Shqipërinë e sotme.

Natyrish ky artikull nuk ka asnjë pretendim që të mbylli përfundimisht çështjen e Albanisë së Kaukazit, por të paktën bëmë një tentativë të shikojmë me një sy kritik materialet që kemi në dispozicion dhe që na serviren si të mirëqëna.

Elton Varfi

domenica 15 agosto 2010

Aleksandri, Kasandra, Ajaksi

 

Aleksandri = Ka le andërr

Ky emër është bërë i shquar falë Parisit, i quajtur ndryshe Aleksandër, biri i Priamit (mbreti i Trojës) dhe i Hekubës. Këtë emër e mbajtën më vonë në mënyrë të veçantë princat e linjës mbretërore dhe me zanafillë pellazge, të tillë si Aleksandri i III i Maqedonisë, biri i Filipit II dhe Olimpias, princesha epiriote. Legjenda e parë ka të bëjë me Paris/Aleksandër, hero trojan dhe pellazg. Nëna e tij Hekuba kur ishte shtatzënë pa në ëndërr se ishte mbarsur me një pishtar që flakëronte dhe që dogji gjithë qytetin e Trojës. Duke dyshuar për një paralajmërim të keq ajo e la atë në malin Ida. Ai u rrit nga bariu Agelaus. Më vonë duke zbuluar zanafillën e tij, ai u kthye pranë babait të tij në pallatin e Trojës. Profetja Kasandra, motra e tij e njohu menjëherë. Pa dyshim bariu që e rriti i kishte dhënë emrin “Paris”. Ai mori emrin Aleksandër ka shumë të ngjarë si rrjedhojë e britmës së motrës së tij Kasandra: ai që ka lindur si në ëndërr, ëndrra e Hekubesë! Ka le si andërr. Një tjetër legjendë ëndërrash është e lidhur me lindjen e Aleksandrit të Madh . Ai që mbron burrat është nga ana fonetike shpjegimi në greqisht.

Kasandra = Qes andërr, Qes andërra

Bija e Priamit (mbret i Trojës) dhe i Hekubës. Ajo mësoi nga Apolloni dhuntinë e parashikimit të së ardhmes. Emri i saj shpjegohet në mënyrë të përkryer fal gjuhës shqipe: qes andërr ose qes andërra (gegë), çfarë nënkupton ajo që shpjegon ëndërrat.

Ajaks = Gjakës, Gjakësorë

Ky është emri i dy heronjve legjendarë. I pari Ajaksi, biri i Telamonit (mbret i Salaminës) dhe i trajtuar si luftëtari më i guximshëm pas Akilit gjatë luftës së Trojës. Por pas vdekjes së këtij të fundit, ai dhe Uliksi u ndeshën për armët e heroit të madh. Ishte Uliksi ai që i mori ato. Atëherë Ajaksin e kapi dalldia dhe doli natën nga tenda e tij dhe theri të gjithë deshët që gjendeshin përreth duke kujtuar se po vriste luftëtarë. Sa për Ajaksin e dytë, biri i Oiles, mbreti i Lokrianëve i mbiquajtur i vogli jo vetëm në raport me Ajaksin e madh por edhe për shkak të trupit të tij më të vogël. Edhe ai u dallua për trimërinë dhe mizorinë e tij në luftimet kundër Trojës. Por mbi të gjitha ai bëhet fajtor për sakrilegjin kundrejt Athinës. Pra kemi vërejtur se bëhet fjalë për Ajaksin e parë o se të dytë, të cilët si njëri dhe tjetri simbolizojnë mizorinë dhe gjakun e derdhur. Mirëpo në shqip kjo na zbulon pikërisht këtë aspekt mizor dhe gjakatar: Gjaks ose Gjakës nënkupton vrasës dhe Gjakësor.

Marrë nga libri Shqipëria, odisea e pabesueshme e një populli parahelen i autorit Mathew Aref

domenica 8 agosto 2010

Çerberi dhe Karonti

 

Çerberi

Te Homeri dhe Hesiodi, Hadis dhe bota tjetër është e errët, një vend pa diell ku banojnë të vdekurit. ËshtëKopertina e librit një vend i pafund, sepse i nxë të gjithë. Të gjithë hynë në të, por asnjeri nuk mund të kthehet më. Portat e mbretërisë së Hadis i ruan një qen i zi , i fortë dhe i tmerrshmëm, që në vitet e mëvonëshme përshkruhet me tre kokë e me bisht gjarpëri. E quajnë Çerber. Emri i tij thotë Decharmi (f. 392) është identik me fjalën sanskritishte Sarvari që do të thotë natë. Unë duke ngulur këmbë edhe në këtë rast se sanskritishtja vjen shumë më pas gjuhës pellazgjike – arvanitase gjej se Çerberi tregon qenin (d.m.th. ruajtësin e pafjetur) të varreve (d.m.th. të hadis). E në të vërtetë Ken = qeni në gjuhën arvanitase, Kυνν = qion në greqishten e vjetër, kurse Bαρ = varri (shiq greminën e thellë). Fillimisht kjo fjalë e përbërë ishte Kenbar-os dhe me kthimin e gërmës n r u bë Kenvaros e përfundimisht Qerveros – Çerberi. Gërmën n e përdorin zakonisht Gegët, kurse gërmën r Toskët, d.m.th. zona ku është krijuar miti i Çerberit. Pra, Kervepis – Kervar – Qenvar.

Aristidh Kola

Aristidh Kola

Karonti

Karonti në mitologjinë greke u krijua nga ideja se që të kalojnë shpirtrat e të vdekurve lumin Akeront e të zbresin në Hadis, do të duhej t’i shoqëronte dikush që njeh rrugën, në mënyrë që të kalonin lumin. Dhe këtë gjë e bën Karonti. Në vitet e mëvonëshme u përhap zakoni që në gojë të të vdekurit të vinin një monedhë, që të përfaqësojë çmimin e biletës që gjoja kërkonte Karonti. Dhe janë të njohura Dialogët e të vdekurve të Lukianit dhe përgjigja e famshme negative “S’ke për të marrë nga ai që s’ka”.

Kjo është mitologia e mëvonëshme e Grekëve që bazohet në kozmogoninë dhe teogoninë pellazgjike.

Diodori (A, 92, 2, 96, 8) pretendon se besimi te Karonti kishte prejardhje nga Egjypti. Decharmi (394) nuk pajtohet me këtë mendim por nxjerr etimologjinë e fjalës Karonti nga folja e greqishtes Χαipω = gëzoj, d.m.th. në formën e një eufemizmi.

Megjithatë personazhi mitologjik i Karontit mbijeton edhe në realitetin e krishterë, në Greqinë e re, dhe madje i rrënjosur fort e me të njëjtin identitet, në mos pasuruar edhe më shumë. Kur i kalon shpirtrat në Hadis, Karonti u jep të pinë ujin e harresës dhe ata harrojnë të kthehen përsëri, siç thotë populli midis shumë e shumë rrëfenjave. Por ky ujë i harresës dhe i mohimit pa një shkak në mitologjinë greke, që e do Karontin të shurdhër që të mos dëgjojë e të mallëngjehet nga të qarat e të luturat, dhe të pamposhtur në duelet e tij me trimat më të dëgjuar. Me pak fjalë, të vdekurit logjikisht nuk do të kishin nevojë të pinin ujin e harresës.

Mirëpo gjuha arvanitase që ishte gjuha e folur e popullit tonë gjer në revolucionin e vitit 1821, na jep shpjegimin edhe për ujin e harresës edhe për etimologjinë e Karontit. Në gjuhë arvanitase egziston folja harronj ose haroj. Është e vërtetë se arvanitasit e Greqisë së Jugut erdhën këtu të gjithë së bashku gjatë shekullit të XIV nga pjesa Veri – perëndimore e Gadishullit Ballkanik, por çamërit arvanitas të Çamërisë ose Thesprotisë, ku gjejmë toplogji të tilla si Aqeronti dhe liqeni Aqerusia, janë autoktonë prej mijra vjetësh, pamvarsisht se meqënëse ishin musulmanë shumë prej tyre ne i kemi përzënë. Përsëri, mjaft nga ata mbetën. Mbeti në rradhë të pare shpirti i tyre në folklorin e Greqisë së re dhe në mitologji, mbeti vallja panelenike, vallja çame. Pra këta çamë, mund të thuhet se tradita nuk u ndërpre kurrë për mijra vjet me rradhë.

Marrë nga libri Gjuha e perëndive i autorit Aristidh Kola

domenica 1 agosto 2010

Krahasim i gjuhës hebraishte me shqipen

 

Nga pjesa më e madhe e studiuesve, nuk vihet në dyshim se gjuha hebreje është gjuha e parë. Edhe historia e shenjtë na tregon se, përpara rrëmujës babilonase të gjithë njerëzit flisnin një gjuhë, ndërsa pas ngatërrimit, dolën gjuhë të ndryshme: disa prej tyre i ngjanin hebraishtes, sidomos ato të popujve pranë Babilonisë, prej nga rrodhën të gjitha të folurat. Të tilla ishin gjuhët kaldaike, arabike, siriake dhe etiopiane.

Kështu, shqipja konsiderohet, për nga pastërtia, e krahasueshme me hebraishten dhe me gjuhën kaldaike. Të krijohet një përshtypje e fortë sikur fjalët e shkruara në mur kundër Baltazarit, mbretit të kaldenjve dhe , të interpretuara nga Danieli farsin u techel mene mene, tingëllojnë në veshë sikur të ishin shqip dhe kjo përforcohet përherë e më shumë, sa më shumë i afrohemi kuptimit të tyre, pra: manë manë – duke matur, mat e mat, ti chel – ti sjell, farsin – fare, farsoj, asgjë. Dhe në fakt, është plotësisht e besueshme që këto fjalë të jenë pikërisht shqip ose t’i përkasin gjuhës shumë të lashtë epirote të cilën vetëm Danieli e njihte dhe e kuptonte, ndërsa dijetarët e mbretërisë së kaldejve nuk mund t’i kuptonin.

Por, për ta parë më nga afër gjenalitetin e kësaj gjuhe epirote të shkurtër, njërrokëshe dhe kaq energjike, që më shumë shpreh vetëm tinguj se sa fjalë, do të më pëlqente të shtoja këtu disa rreshta mbi përkthimin e pjesës kryesore të kreut të tretë të Kantikës, aty ku nusja ankohet që ka kaluar natën duke kërkuar të dashurin e saj dhe nuk e ka gjetur dot atë. Pikërisht këtë dua të bëj, sepse, meqë gjuha hebreje shpreh me pak fjalë shumë mendime, e vendosur përballë saj do të dukej më mirë dhe më qartë se në ndonjë krahasim tjetër, se si gjuha shqipe hahet me gjuhën hebreje për sa i përket fjalëve të shkurtra, madje, dhe në këtë mënyrë, atë mund ta vendosim në kategorinë e gjuhëve natyrore

Bikascti balleloth miscchabi Hal

Bikascthiu: naphsci sceaaba eth

Na akuma: metzathiu lo ve

…. bahir asobeba va

Me strat tim në nat chercova atë

Ghi dò zëmëra ime: e chercova

as ghieta: ‘nciume nanì ‘mbë kambë,

e vete për në Giutet et ce.

Sikur të merrje në dorë lapsin e të numëroje rrokjet në të dyja shkrimet, do të shihje se në gjuhën shqipe janë më pak se në atë hebreje, duke llogaritur edhe të pazëshmet.

Por, për të treguar edhe më mirë natyrën originare të gjuhës për të cilën po flasim, këshilla më e mirë do të ishte të ndiqnim krahasimin me hebraishten. Një gjuhë mund të ngjasoj me një tjetër ose për nga karakteri i ngjeshur, ose nga tingujt, ose në vetë fjalët ose në sintaksë. Meqë tingëllimi varet nga zanore që ka, mund të jetë gjë e mirë të shqyrtohen zanoret e njërës dhe të tjetrës gjuhë, që kemi marrë përsipër të krahasojmë. Zanoret në thelb janë pesë: a, e i, o, u. por ato mund të jenë ose të gjata, ose të shkurtëra, dhe sa më shumë të kalojnë shkallëzimin nga e shkurtëra tek e gjata, nga ato pesë zanore mund të përfitohen shumë të tjera, nëse këtë e ka kërkuar përdorimi i një gjuhe të dhënë.

Gjuha hebreje ka trembëdhjetë zanore. Duhet thënë se ato pesë zanore janë shëndërruar në trembëdhjetë sipas rastit kur tingulli i shqiptuar është herë më i gjatë e herë më i shkurtër. Megjithëse nuk është se ndarja e zanoreve hebreje në trembëdhjetë është një gjetje masoretike e ndërfutur me pikësim, unë mendoj se pikat nuk kanë qenë asgjë tjetër veçse shenja që mbanin më fort tingullin e zanoreve, i cili rrezikonte të humbiste kur gjuha niste të zvetënohej. Duke arsyetuar në këtë mënyrë, mund të arrijmë në përfundimin se trembëdhjetë zanore i përkasin dhe janë tipike për gjuhën hebreje dhe mund të themi se hebrenjtë, mes zanoreve të shkurtra, të gjata dhe tepër të gjata, përveç atyre të pazëshme, i ndanin pesë tingujt e zërit në trembëdhjetë të tillë, mes tonesh dhe gjysëmtonesh, nëse më lejohet të përdor këto fjalë të marra hua nga muzika.

Edhe në gjuhën shqipe dhe nga pesë bëhen shumë më tepër. Ja shembujt.

Në fjalën amë – nënë, a-ja nuk është e hapur, por i ngjan një tingulli mes a dhe e: aemë,amë, ëme. Tek fjala ata, të dyja a-të janë të gjata. Te fjala baame – e bëme, veprim, nuk janë të hapura por i afrohet e – së së pazëshme. Tek ati – ati, babai, a-ja duhet shqiptuar shpejt. Te ar – ar, flori, shqiptimi i a-së duhet të jetë ndryshe nga ai i fjalës ar- arrë, dhe ar – arë. Tek ar (flori) shqiptohet më shpejt se tek ar (arrë), ku a-ja duhet zgjatur disi, duke dyfishuar edhe r-në, ndërsa ar (arë) duhet shqiptuar sikur të jetë shkruar are.

E-ja tek e para, e mira ka një tingull natyror. Tek fjala guerte – gurët, i përngjan zanores së pazëshme. Tek grue – grua dhe tek zonje – zonjë, afron nga a-ja. Në fakt këto fjalë shqiptohen shpesh edhe grua, zonja. E-ja tek hem Pietri, hem Pali është e shkurtër. E-ja tek e more është e shpejtë tek morê shumë e gjatë.

I-ja shqiptohet e gjatë, sikur të jetë e theksuar, në disa emra familjeje si Vadagni, Zumi, dhe në sctpì, që thuhet edhe scpì – shtëpi. I-ja tek i ti – ji ti, është shumë e gjatë, aq sa në gojën e disave tingëllon sikur të ishte ijë ti. E njëjta gjë ndodh me fjalën ïeta – jeta, që shqiptohet edhe jeta.

O-ja te more është e gjatë si te fjala dò, një lidhëz veçuese kjo dò ti, dò ai – ose ti, ose ai, ose që përkthehet dëshiron, do ti. Te kroi, ajo ka një tingull natyror te jo ka një tingull të gjërë.

U-ja tek u – unë, është e shpejtë si dhe te ju. Te u që shërben për foljet jokalimtare dhe që shprehet në rregullat dhe kohët e pësores, është zanore e shkurtër, madje shumë e shkurtër, për shembull: me u ‘mreculuem – të mrekullohesh, me u dasciume – të duhesh. Në fakt, disa e shqiptojnë sikur të ishte e e pazëshme, duke thënë me të ‘mreculuem, me të dasciume. Ndonjëherë ka një tingull natyror si tek fjala turk.

Marrë nga libri Shqipja nëna e gjuhëve i autorit Giuseppe Crispi