domenica 25 aprile 2010

Telhinët

Telhinët janë edhe ata demonë, që nuk rrojnë nën tokë, por nën det, megjithëse kjo nuk tregon se nuk mund të rrojnë edhe në sterë. Kjo ndodh shpesh, prandaj ata konsiderohen qenie amfibe që kanë formë të çuditëshme dhe kanë një mundësi të pakufizuar për të ndryshuar, ndaj në ishullin e Rodos që konsiderohet si atdheu i tyre, quhen magë. Ishin ata që sipas legjendave të Rodosit, bënë që ky ishull të fundosej bashkë me ta në fund të detit e të dalë përsëri në sipërfaqe shumë më vonë nga ishujt e tjerë. Kanë edhe ata lidhje me zjarrin, dhe me shumë të drejtë kërkuesit i konsiderojnë si personifikm të forcave vullkanike detare dhe në përgjithësi të çrregullimeve që shkaktojnë tërmetet dhe vullkanet në trevat ishullore. Një vullkan detar mund të bëjë të fundoset një ishull ose të dalë një ishull i ri. (shiko Santorini).

Më duket se kjo pikërisht krijoi legjendat për jetë amfibe, për lidhjet e saj me llavën vullkanike e me përpunimin e metaleve, si dhe me vetinë e tyre magjike të nxjerrin në sipërfaqe ose të çdukin diçka e të bëjnë të ndryshoj formën. Të gjitha këto janë nxjerrë nga vëzhgimet e veprimeve vullkanike nëpër ishujt. Pikërisht këto veti të Telhinëve u dhanë edhe emrin këtyre demonëve të fundit të detrave. Si variant etimologjik i emrit të tyre përmendet edhe folja e greqishtes së vjetër ϕελγειν (felgein) që ka kuptimin bëj për vete, magjeps por gjuha arvanitase na jep një interpretim tjetër. Telhinat është një emër që vjen nga folja del dhe folja tjetër hin . Kësisoj, delhin është ai që hyn dhe del (amfib), ose që bën një ishull të çduket dhe të duket përsëri (legjenda e fundosjes dhe e shfaqes përsëri të ishullit të Rodos). Pastaj nga delhin telhin.

P. Karolidhi në hyrjen e tij tek Historia e kombit grek të K. Paparigulit (pjesa e I, f.96) e nxjerr fjalën Telhi, nga fjala armene del = ilaç. Ne duke insistuar në variantin arvanitas, shtojmë se analogji me këtë fjalë ka edhe fjala Delfis / delfin/ që ka lidhje direkte me fjalën greke δελϕυοσ – υοσ (delfyos – yos) që është mitra e gruas (shih Kristoforidhi). Pra del dhe fus ajo që del e hyn. Gjë që ndodh edhe me delfinin (ndryshe nga të gjithë peshqit e tjerë) ose edhe me mitrën e tij.

Një variant tjetër etimologjik është ai i Graves tek Mitologjia Greke, f.215.

Robert Graves që në veprën e tij ka dhënë shjegimet etimologjike më të pamundura dhe më të pajustifikuara, na jep një shpjegim të atillë që po e paraqesim pa asnjë lloj ndryshimi, në mënyrë që ju të gjykoni se si e shpjegojnë epokën e vjetër shkrimtarët e afirmuar europianë.

[…]Telhin, gramatologët grekë e nxirrnin nga fjala bëj për vete, magjeps. Por meqë femra, qeni dhe peshku lidheshin njëlloj në pikturimet e Skillës Tirrene – ashtu si dhe në ato të Kretës – apo me bashin e anijeve Tirene, kjo fjalë mund të jetë variant i fjalës “Tirin” ose “Tirsin”. Duket se Telhinët adhuroheshin nga një popull i lashtë i Greqisë, i Kretës, i Lidisë dhe ishujve të Egjeut, që ishin ende në stadin e matriarkatit, të cilët grekërit agresorë, që ishin në stadin e patriarkatit e ndoqën dhe ose e përvetësuan ose e detyruan të emigronte drejt perëndimit. Origjina e këtij populli ishte me sa duket nga Afrika Orientale […].

Këto supozon dhe mbron Robert Graves.

Marrë nga libri Gjuha e perëndive i autorit Aristidh Kola.

domenica 18 aprile 2010

Apfelsine

Gjermanët përdorin vazhdimisht një fjalë, të cilës ende askush nuk ka mundur t’i japë etimologjinë dhe është fjala Apfelsine , e cila do të thotë portokall. Fjala më e fisme e përdorur zakonisht për të emëruar këtë frut është Pomeranze. Pjesa e parë e fjalës Pomeranze nuk është gjë tjetër veçse frëngjishtja pomme d.m.th. mollë, në italisht poma; dhe përkon edhe me pjesën e parë të fjalës Apfelsine, meqënëse në gjermanisht Apfel do të thotë mollë.

Naranza është forma veneciane dialektore e italishtes arancia d.m.th. portokalle. Saumaise e nxirrte këtë fjalë, si edhe frëngjishten orange nga latinishtja aurantia d.m.th. mollë e praruar, fjalë e cila do të jetë zëvëndësuar nga fjala aurata në periudhën e mesjetës. Fjala aurata do të jetë thënë për aurea mala, mollë e Hesperideve.

Aurantia e bashkuar me in do të ketë dhënë inaurantia, naranza ecc. Diez pëlqen më mirë të dallojë një fjalë persiane në fjalën naranza të futur në Europë nga Arabët. Portokalli në Persisht thuhet nareng, në arabisht narang. Fjala frëngjisht për këtë është një shëndrim i shtrëmbëruar sipas një etimologjie të gabuar; populli ka dashur të paraqesë latinishten aurum me fjalën frëngjisht or, d.m.th. ar. Latinishtja e Mesjetës (në shekullin XIII) e transkiptoi këtë term oriental: arangia.

Fruti u importua në Gjermani njëherazi nga Provençalët, të cilët e quanin orange si dhe nga Venecianët, të cilët e quanin naranza, poma naranza. Por nga mund të ketë ardhur ndër popullësitë gjermanike shprehja Apfelsine? Fjalori i Grimm nuk na thotë gjë për këtë pikë. Fjalori i Kraftit e përkthen: China-Apfel (mollë e Kinës), shpjegim në të cilin as që mund të ndalesh seriozisht.

Në gjuhën shqipe ka një mbaresë sine , e shquar sinea me ndihmën e së cilës kjo gjuhë formon emra të përgjithshëm dhe mbi të gjitha emra abstrakt si për shëmbull mersine për kaçup vere nga mere d.m.th masë për të matur lëngjet dhe mallrat, mecefsine d.m.th. mësheftësi, secret, sakrament, ljagesine d.m.th. lagështi, thatësinë thatësirë, vranesine vranësinë e qiellit, egersine egërsirë etj. Gjithashtu nga ambelje ose amelje d.m.th. e ëmbël (thuhet gjithashtu emblje) , shqiptarët kanë formuar ameljsin d.m.th. ëmbëlsirë, kuptimi i së cilës është, i sheqerosur, sheqerka. Besojmë se kjo është vetë fjala që përkon ma fjalën Apfelsine. Popullsia e Gjermanisë Jugore besonte se në fjalën shqipe amelje kishte hasur fjalën Apfel, ashtu si italianët dhe francezët besonin se në fjalën persiane nareg kishin gjetur fjalën latine aurum. Shembuj të etimologjive të gabuara të përcjella kësisoj në gjuhë nga populli, janë të shumta në të gjitha gjuhët.

Mbetet të shpjegohet se si gjermanët kanë mundur të arrijnë të përshtasin një fjalë shqipe e cila emërton shumë trubull një objekt për të cilin italishtja dhe frëngjishtja u kanë dhënë emra në përgjithësi të njohur dhe të kuptueshëm.

Për të kuptuar një fakt kaq të çuditshëm duhet të kujtohet se Venecia deri më 1866 i përkiste Austrisë, se Gjermania nëpërmjet portit të Triestes merrte pjesë në tregtinë që zhvillohej në Mesdhe. Së fundi jo vetëm në Siçili por edhe në shtetet e Hapsburgut ekzistonin tri koloni shqiptare, një koloni në Smirmia, pra në brigjet e Savas, e cila daton prej 1740; një koloni e dytë me 900 frymë në Ereco, e cila nuk është gjë tjetër veçse një lagje e jashtme e Zaras, kryeqyteti i Dalmatisë; një koloni e tretë me 210 frymënë gadishullin e Istrias, në Peroe, pranë Polas. Peroe në gjuhën shqipe do të thotë luginë. Territori i zënë nga kolonia e fundit iu dha në vitin 1657 nga Republika e Venecias 60 familjeve shqiptare të cilat u hoqën nga trojet e tyre dhe moren arratinë prej zgjedhës turke.

Për sa i përket Siçilisë dihet se qysh nga shekulli i XIII ajo ka qënë një pikë emigrimi për shqiptarët, të cilët i përkasin fesë ortodokse.

Shqiptarët e Siçilisë dhe Dalmacisë, të cilët u mburrnin gjermanëve portokallet që u ofronin i emërtonin ato me emrin ëmbëlsirë ameljsine. Gjermanët besonin që ky ishte emri i vërtetë i atij fruti dhe kështu e përshtatën.

Marrë nga libri Greqia përpara grekëve i autorit Louis Beonlew

domenica 11 aprile 2010

Shqiptarët janë pasardhësit e Pellazgëve

Shqipja si gjuhë është gjeniale dhe është për të ardhur keq, që shqiptarët e sotëm ende nuk kanë kuptuar rëndësinë e saj gjuhësore universale. Deri më tani asnjë prej tyre nuk ka ditur ta studjojë dhe ta thellojë siç meriton në këtë kuptim gjuhësor. Dijetarët shqiptarë gjithmonë kanë shkuar pas gjuhëtarëve perëndimorë dhe më në veçanti atyre që quhen albanologë. Ata madje kanë kaq shumë besim te këta, sa shpesh pranojnë pa menduar aspak gjithë mendimet që japin albanologët sido që të jenë. Kështu duke hequr dorë nga çdo mendim tjetër, ata besojnë në mënyrë të patundur, se janë “të gjithe” pasardhës të ilirëve, sepse një dijetar me gjithë ata që kanë pranuar pikpamjen e tij, e ka thënë kështu. Në thelb kjo gjë është e vërtetë vetëm për një pjesë fare të vogël – për disa të Veriut por shqiptarët e tjerë, grupet e të cilëve janë shpërndarë nga pak kudo në Shqipëri, në Greqi, në Turqi, në Serbi, në Itali, nëpër ishuj etj., nuk janë pasardhës të ilirëve, por të degëve të tjera të trungut të racës pellazge. Nga ana tjetër mjafton që një dijetar perëndimor të shpreh mendimin, se pellazgët nuk kanë ekzistuar, përveç se në imagjinatën e dijetarëve të lashtësisë, ose që ata përbëjnë vetëm një mit të këtyre të lashtëve (Max Müller), e menjëherë shqiptarët e kanë pranuar pa rezerva.

Ja një gabim i një dijetari perëndimor, edhe më i rëndë se gabimi i Max Müller: etnologu J. P. Fallmerayer, duke marrë elementin shqiptar të Greqisë e në veçanti të Peloponezit për një element të huaj të atij vëndi për shëmbull për sllav, dhe aspak si popullësi vëndase, që ka banuar në Greqi që përpara vetë grekëve, ka dhënë mendimin se grekët e viteve 1830-1840 nuk kanë qënë pasardhës të drejtpërdrejtë të grekëve të lashtë. Kështu ai nuk ka bërë dallimin që duhej detyrimisht ta bënte, domethënë mendimi i tij është fare i vërtetë për pasardhësit e sllavëve, të çifutëve, të armenëve, të arabëve, të persëve, të egjiptjanëve, të arixhinjve e të tjerë që u kristianizuan, më pas u përthithën në popullësinë heteroklite, që doli prej kësaj dhe që pas gjithë kësaj përzjerjeje dhe kryqëzimi, mori emrin e helenëve. Por për shqiptarët, si ata të Peloponezit edhe gjetkë çështja është ndryshe: duhej shqyrtuar dhe duhej thënë që ata zbresin drejtpërdrejtë jo nga helenët e lashtë që tashmë ishin të përzier nga kryqëzimi i tyre mesopotamas, por nga pasardhës të pellazgëve të mbetur jashtë çdo përzjerjeje dhe që përbënin në kohën e lashtë shumicën dërrmuese të popullsisë së Greqisë. Ja se kush kanë qënë këta shqiptarë të Greqisë bizantine të shekullit VI, kush kanë qënë ata të vitit 1830, epoka e dijetarit J. P. Fallmerayer, dhe ata që janë ende shqiptarët e Greqisë së sotme.

Prandaj në kundërshtim me atë që shkruajnë autorët e sotëm, të cilët deklarojnë se shqiptarët janë pasardhës të ilirëve , deklaratë që shqiptarët nga ana e tyre e pranojnë, këta të fundit jo vetëm që janë pasardhës të ilirëve, por para së gjithash të pellazgëve gjë që nuk është e njëjtë, sepse kur deklarojmë ose kur deklarohen vetëm si pasardhës të ilirëve, merret parasysh vetëm një pjesë e vogël në vënd të tërësisë. Ilirët përbënin vetëm një pjesë të vogël të pellazgëve ose shqiptarëve. Për ta mund të thuhet se: “Gjithë Ilirët janë shqiptarë”, por e kundërta nuk është aspak e vërtetë, domethënë: “Gjithë shqiptarët janë ilirë”. Më të njëjtën mënyrë mendimi për ilirët mund të thuhet njësoj: Gjithë grekët (duke përjashtuar siç e kemi thënë më lartë, pasardhësit e mesopotamasave) janë shqiptarë ose Γραικοι (Graikoi) , ose më mirë: “Gjithë grekët janë pellazgë, por jo gjithë pellazgët janë grekë”. Që këtej del siç e kemi parë tashmë se: Gjithë shqiptarët janë pellazge dhe gjithë pellazgët janë shqiptarë.

Marrë nga libri Enigma i autorit Robert D’Angely