domenica 25 ottobre 2009

Buburreci i Sardenjës me ngjyrime Ballkanike

 

nga  Alberto G.Areddu

clip_image001[5]

Ndoshta ju ka qëlluar rasti të shkelni nëpër shtëpi, në guzhinë ose në kantinë ndonjë buburrec,  mirë pra (keq, pajisuni menjëherë me DDT), është mëse e sigurtë se duke e shkelur keni ndier një farë kënaqsie  të ngazëllyer kur keni dëgjuar zhumën posht këmbes suaj dhe kushedi sa herë keni lëshuar thirrmën e parespektueshme në drejtim të insektit të ngordhur: "creba, malaitta sasaja" (ngordh buburrec i mallkuar), (ose në bazë të zonës ku ndodheni: sisaja, sesaja, babbasaja, mashkullore babbusau).

Dijeni se duke vepruar në këtë  mënyrë për gjenerata me radhë për të vrarë atë kafshë të neveritshme, kemi shpëtuar një fjale antike (falë zotit që buburrecat nuk u shfarrosën, edhe sepse sot nuk do ta kishim të ruajtur këtë fjalë).

Nëse egzaminojmë Enciklopedinë Rubattu do të shohim se kemi shumë mënyra  për të emëruar buburrecin:

scarafaggio(it) buburrec (sh) nj.m. zool. (Blatta orientalis) [cockroach, blatte, cucaracha, Schabe] carrabusu (lat. CARRUM + piem. büsa), babbasau, babbajotzedda f., babbasaju, babbasaja, babborottu, cadalanu, caddalanu, cadalana f., cadelana f., cadenale, carraffazu, catalana f., iscortone, paulina f., terriolu, pabasale, noeddu de Frantziscu mannu (L), babbarrottu, babbarrotzu, bobborrottu, sisaja f., bisasa f., babbaluccu, carraffone, scarraffone, iscrapione, scarfone, garrappiu (N), pretta f., prettedda f., scarfajoni, scraffajoni, scraffioni, scraffaioi, scarafàcciu, carrabusu (C), caddarana f., sasàia f. (S), babbasàiu, carrabusu, mangoni (G) // tintirriolu (L) “një specie buburreci me krahë”

blapo (gigante) nj.m. zool. (Blaps mortisaga) [bug, blatte, blata, Schabe] sasja f., sasàgia f., sesàgia f., sesaja f., sisàgia f., sisaja f., sisaza f. (prerom.), babbasau, cadalana f., cadelana f., cagalanu, grìglia f., melaghe (L), sisaja f., sasaja f., pretta f. (sp. prieto), brattedda f., sulafigu, candulittu (N), babbaiotzedda f., babballotti, brabetta f., cadelanu, curri-curri, mùsulu, perta f., perta pùdiga f., pettedda f., prattedda f., pretta f., prettedda f., sulafigu (C), caddarana f., sasàia f. (S), babbasàiu, mangoi (G).

Është interesante të theksohet fakti i përdorimit të  fjalës cadalana  për të nxjerr në pah se parardhësit tanë nuk kishin dhe aq simpati për  Katalanët (për arrogancën  dhe fisnikërine fallse të shpirtit të tyre), dhe se si përkufizuan  buburrecin me emërimin paulina “kafshëz e llumit të kënetave”

Në mes të gjith kësaj  kemi emërimin  sasaja, sisaja, sesaja, origjina e të cilit ka ngelur në mënyrë misterioze akoma e pazbuluar (në fakt Wagner ne  DES thotë se: “ndofta  pre-latine”).

Midis formave të ndryshme të risjella gjejmë edhe formën Logudoreze  melaghe, e cila është çelësi për të kuptuar fjalën sasaja.    Fjala  melaghe  rrjedh nga greqishtja melas që do te thotee zezë .  Në lidhje me prezencën e këtij gjreqizmi (gjetur në Oschiri) në gjuhën sarde, egzistojnë opinoione të ndryshme:

-    sipas studjuesve Wagner dhe Pittau fjala është një huazim antik nga greqishtja (bëhet fjale për greket e Focea të cilët ndofta kanë kaluar  në Gallura në shekujt  VI-V para erës sonë); 

-    ndërsa sipas mendimit tim  kemi të bëjmë me një fjalë me origjinë greko-italike e sjellë nga ushtitë romake të cilat ishin të përbëra në pjesën më të madhe nga ushtarë italik;

-     sipas studjuesit fetar Paulis ka mbërritur me anë të mistikëve fetar bizantin (të cilët në Condaghes ndanin midis tyre skllevërit, po aq katolik sa edhe ata , për tu punuar tokën).

Atëherë,  kjo fjalë na ofron çelësin semantik, pasi nëse kemi një formë sarde që frymëzohet nga ngjyra e zezë (është e zaknshme për buburrecin bumballë, pasi ka edhe buburreca të tjerë në ngjyrë kafe ose jeshile), mund të hipotizojmë se kanë lindur edhe emërtime të tjera të frymëzuara nga kjo trajtë.

Pra misteri mund të zgjidhet: shqipja përdor për të treguar ngjyrën e zezë fjalën “zi” , që në femërore bën zeza/zezë (lexo: sesa, “Z” e shqipes është si –S- jonë sarde e "caso" (rast), ose "kasu"; shkronja “ë”  është si “e”  e napoletanëve quannë –“quando” – “kur”).

Fjala është antike:  në onomastikën e emrave thrakë gjenden shumë Sis, Zis  që studjuesi Georgiev  i cili shquhet në këtë fushë, i interpretonte  si tregues të të “zezës”.

Prapashtesa  -aja në gjuhën ilire haset shumë shpesh, ndërsa tek ne shfaqet vetëm në pak fjalë (e kam fjalën për gjuhën sarde në përgjithsi, pasi në Logudoro  eshtë edhe refleks i shqiptimit të një tingulli qiellzor të latinishtes -ACULA), që janë në pjesën më të madhe misterioze.

Në shqip ja dëfton formën femërore të specifikuar (për prapavendosje, tipike në gjuhën shqipe dhe rumene): “zeza –ja” (pra “e zezja”) e kundërvënë fjalës zeza/zezë”.

Pra një mbiemër kaq tipik shqiptar, duhet të jetë antik edhe tek ne,  por nuk e dimë sesa. Duke u bazar tek fakti se në Sardenjë bashkë me Italikët erdhën edhe Mesapët  (që i bie të jenë Salentinët e sotëm), të cilët ishin pasardhës antik të Ilirëve të ardhur në gadishullin Italik në Mijëvjeçarin e parë, në studimin tim kam prezantuar idenë se fjala mund të ketë mbërritur në epokën romake falë rrjedhjes gjuhësore  të fjalëve  të tyre në latinishten krahinore të Pulias.

Por mund të jetë me të vërtet antike, që në rrethana të tjera do na lidhte ngushtë me këtë popull të jashtëzakonshëm që banon në Ballkan dhe që quhen Shqipëtar (i vjen apo jo mirë dikujt).

Pikërisht për këtë arsye  fjala  “sasaja” nuk është gjë tjetër veçse "zezakja,  zezakja e pistë, e mallkuara".

(përkthimi nga Brunilda Ternova)

Burimi: Sardo-Illirica

domenica 18 ottobre 2009

Besa

 

Kur flasim me dikë që nuk e njohim mirë dëgjojmë me vëmëndje atë që thotë, por fjalët e tij nuk na mjaftojnë. Kështu që pak nga pak fillojmë të studiojmë lëvizjet e muskujve të fytyrës duke kërkuar të kuptojmë se sa është e vërtetë ajo që po na thotë e në qoftë se ja vlen që të kemi besim tek ai njeri. Në këto raste është interesante si fjala nuk është e mjaftueshme për të vendosur që të besojmë.

Në qoftë se mundohet të zbërthehet kuptimi i “fjalë” gjenden shprehje që e bëjnë të vështirë mundësinë e një konkluzioni përfundimtar.

Për shëmbull shprehja “kërkohen fakte jo fjalë” sugjeron një fjalë që është në kontrast me të vërtetën, me atë, që mund të bëhet. Fjala bëhet një barrikadë dhe nuk vërteton absolutisht vërtetësinë e asaj që them. Domethënia e “fjalë” në fjalorin De Mauro e konfermon këtë aspekt, në veçanti pika 3 në të cilën lexohet “sidomos në numrin shumës…ajo që thuhet në kundërshtim me atë që bëhet”.

Por duke reflektuar edhe pak më shumë të vjen në mëndje shprehja “të jap fjalën” që përdoret për të vërtetësuar që ajo që them i korrespondon të vërtetës. Kjo shprehje duket komplet ndryshe nga shprehja e parë sepse kjo është një fjalë që garanton, confermo dhe tutelon. Por nuk është aspak kështu. Fjala nuk është e vërtetë ose false në vetvete, por është neutrale. Gjithshka varet se si e përdor. Asgjë nuk garanton vërtetësinë e asaj që them përveç faktit që jam unë që e them.

Edhe sepse me anë të fjalëve ne japim kuptimin e shumë gjërave, në gjuhën italiane nuk ka një term që të vërtetojë që një fjalë është padyshim e vërtetë. Në gjuhën shqipe egziston një fjalë që vërteton pa kurrë farë dyshimi që ajo që po themi është absolutisht e vërtetë: besa.

Besa është parimi themelor i Kanunit. Ky i fundit është një bashkësi ligjesh i trasmetuar gojarisht në Shqipërinë e veriut. Në Kanun besa është “autoriteti” më i rëndësishëm, dhe është i lidhur ngushtë me konceptin e nderit.

Besa në veçanti, dhe Kanuni, më në përgjithësi, janë produkt i historisë së Shqipërisë. Në të gjejmë parimet themeluese të fituara përmes kontaktit me realitetin specifiko- kulturor dhe historik. Megjithatë në këto parime shikohet një përpjekje për të përcaktuar identitetin e shqiptarëve. Kështu, ndërsa disa nga parimet bazë të Kishës Katolike është e lehtë që ti gjesh në mes të ideve të Kanunit, nga ana tjetër nëpërmjet këtij kodi Shqipëria kërkon krijimin e identitetit të sajë për të përballuar sulmet që po përgatiteshin ndaj saj.

Kjo çështje është trajtuar me mjeshtëri në librin e shkëlqyer të shkrimtarit të madh shqiptar Ismail Kadare Kush e solli Doruntinën. Doruntina mbas martesës së sajë është e detyruar të trasferohet në një qytet të Europës qëndrore, larg nga nëna dhe vëllezërit. Nëna e Doruntinës nuk është dakord me martesën aq larg të bijës së sajë, pranon vetën mbas besës që i biri Kostantini i jep duke i thënë që do ta sjelli në shtëpi Doruntinën sa here që ajo ta dëshirojë. Për fat të keq Kostantini vdes nga një epidemic. Megjithatë mbas tre vjetësh Doruntina arrin të kthehet në shtëpi e shoqëruar nga një kalorës misterioz. Kapiteni Stres është përgjegjës për hetimin e çështjes. Konkluzionet finale të tija mbi këtë çështje janë shumë të papërshtatëshme për shumicën, por sugjestive dhe tërheqëse per të tjerë.

“… unë them dhe e përsëris që Doruntinën nuk e sollën njërëz të tjerë por vëllai i saj Kostantini në virtyt të fjalës së dhënë, besës. Ai udhëtim nuk është shpjeguar, dhe as nuk mund të shpjegohet ndryshe. Nuk është aspak e rëndësishmë nëse Kostantini doli apo jo nga varri për të kryer misionin e tij, nuk ka rëndësi që të dime se kush ishte kalorësi që u nis atë natë të errët, dhe cilin kalë shaloi, cilat duar mbajtën frerët, cilat këmbë u mbështetën mbi yzengjitë, të kujt ishin flokët e mbuluar nga pluhuri i rrugës. Secili nga ne ka pjesën e tijë në këtë udhëtim, sepse besa e Kostantinit, ai i cili solli Doruntinën, ka lulëzuar këtu mes nesh. Dhe për të qënë akoma më preçiz mund të thuhet që jemi të gjithë ne, ju, unë, të vdekurit tanë që prehen në varrezat pranë kishës që sollëm Doruntinën (…) Zotërinj të nderuar ende nuk kam mbaruar së foluri. Doja që t’ju thoshja sidomos të ftuarve nga vëndet e largëta – se ç’far është kjo force sublime në gradë që të sfidoj ligjet e vdekjes (…) Çdo popull, përpara rreziqeve mpreh shpatën për tu mbrojtur. Vetëm po të jemi dritë shkurtër nuk mund të kuptojmë që Shqipëria ndodhet përpara një drame të madhe. Pra bëhet pyetja: në këto kushte të reja të përkeqësimit te përgjithshëm të botës mbarë, në këtë epokë sfidash, dhe krimesh të urryeshme, kush do të jetë fytyra e Shqipërisë?

Do të pajtohet me të keqen apo do ta kundërshtojë?me pak fjalë do të ndryshoj fytyrën për tu përshtatur maskave të epokës, për të siguruar mbijetesën e saj, apo do të mbajë fytyrën e sajë pa e ndryshuar aspak duke tërhequr zemërimin e kohes mbi të? Për Shqipërinë po afrohet ora e së vëtetës. Dhe nëse populli shqiptar ka filluar të zhvilloj brënda tijë një organizën kaq sublim siç është besa, kjo do të thotë që Shqipëria është gati për të bërë zgjedhjen e sajë. Dhe pikërisht për të sjellë këtë mesazh Shqipërisë dhe botës mbarë që Kostantini doli nga varri .”

Kapiteni në fjalimin e fundit të tijë, i bën thirrje të gjithë shqiptarëve që të njihen si aktorë kryesor në ngjarjet që kanë përfshirë familjen fisnike të Vranajve. Bëhet fjalë për një impegnim që “do të kërkojë sakrifica të rënda brezave të ardhshëm” por ky është angazhimi i një kombi që njihet në një koncept prëçiz, në të cilin besa bëhet elementi kryesor.

Besa nuk është një premtim, është shumë më tepër është garanci se ajo që unë them është e vërtetë. Kjo mështë një përpjekjë e jashtëzakonshme për të shpëtuar paqartësinë e gjuhës. Nëpërmjet gjuhës mund të komunikojmë gjithshka, nuk ka rëndësi nëse është e vërtetë apo jo. Nëpërmjet besës them vetëm të vërtetën, diçka që duhet që ta çoj në fund me çdo kusht, gjallë apo vdekur.

Adele Pellitteri

domenica 11 ottobre 2009

Influenca e shqipes tek gjuha sanskritishte

Ka shumë fjalë që sanskritishtja ndan me shqipen, dhe që në shqip ato përdoren edhe sot. Madje fjalë që shkojnë deri në Himalaje ku një popullësi atje i thotë numrat si në shqip, p.sh shtatës i thotë shtatë. Po paraqesim një listë të fjalëve në sanskritisht, të cilat janë të njëjta me ato në shqip.

SANSKRITISHT

SHQIP

name

emri (nga nami që e ka edhe shqipja)

nata

nata

çlath

çlith (pra lëshoj)

da

dha

varga

varg

viçesa

viç

bahra

barra

giri

guri

arita

arrita

vartitum

vërtita

peja

pija

ulka

yllka

pa

pa

trapa

trup

krimi

krimbi

arja

ari

krija

kryeja

ka

lipsu

lipës

lap

llap

ratha

reth

prer

prer, prej

paka

pjek

vrana

e vrame

vali

val

trut

tret

tiras

thërras

tila

thela

vasu

vash

val

vall

vas

vesh

kleça

kleçka

suni

çuni

nusa

nusja

ramja

i ramë

vasa

vise

supa

supa

fal

fal

man

mand, mendoj

gata

gota

tata

tata

gatita

gatita

bhuta

bota

pura

para (pra që është përpara)

anu

anë

Për gjetjen e shqipes në këtë gjuhë ka dy shpjegime të arsyeshme.

Së pari këto fjalë janë futur në këtë gjuhë nga popullësia pellazgo ilire që sundoi këto territore për mijra vjet. Nga përdorimi që i bëri klasa e lartë, këto fjalë mbetën në gjuhën e shkruar siç ishte sansktitishtja, pasi shkrimi ishte privilegj i klasës sunduese dhe të diturve.

Së dyti teoria që po zë vënd kohët e fundit nga gjuhëtarët është fakti se gjuha shqipe mund të jetë nëna e gjuhëve indo-europiane.

Megjithatë nuk ka rracë indo-europiane dhe as gjuhë indo-europiane. Gabimisht fjalët shqipe që gjenden tek sanskritishtja i kanë edhe shumë gjuhë indo-europiane, dhe është kjo aryeja që thuhet se ka një gjuhë të përbashkët indo-europiane. Nëse studiuesit e gjuhëve do të njihnin më mirë shqipen nuk do ta bënin një gabim të tillë.

Marrë nga libri Roli pellazgo – ilir në krijimin e kombeve dhe gjuhëve evropiane i autores Elena Kocaqi

domenica 4 ottobre 2009

Akili

Emri Eperios, Epeiros, shpjegohet nga shqipja: Epëri do të thotë “diçka që është sipër, lart, përtej” (Greqisë). HomeAkili dhe Thetiri njihte vetëm emrin Thesproti, emër që zëvëndësoi atë të Pellazgjisë (Heredoti II 56). Në të vërtetë sipas disa autorëve të lashtë, Epiri bashkë me Pelasgiotidën ishte Argosi pellazg i Homerit (Thesalia) dhe Arkadia, një nga zotërimet më të rëndësishëme të pellazgëve. Pikërisht në Dodonë të Thesprotisë, këta të fundit zotëronin vendin e shenjtë dhe të famshëm të tyre kushtuar “Zeusit dodonas dhe pellazg”. Ja lutja që Akili i drejton Zeusit (Iliada XVI, 236 – 237):

“Zeus mbret dodonas, perëndi e kaherëshme, Pellazge që mbretëron në Dodonë, në këtë vënd të ashpër të Sellëve, profetët e tu me këmbë të palara kurrë, të cilët flejnë përdhe! Ti nuk ke refuzuar të mi përmbushësh dëshirat e mia dhe ti dërrmosh Akenët për të më nderuar”.

Ky paragraf, një nga më të rëndësishmit dhe më të qartët e poemave homerike (paragraf i kaluar pa u vënë re, apo në heshtje nga pjesa e madhe e autorëve) është dyfish domethënës. Para së gjithash Homeri vetvetiu e njihte zanafillën pellazge të Akilit, të cilin Zeusi perëndi e Pellazgëve e mbron kundër Akenëve. Pastaj Homeri shpreh qartë zanafillën Pellazge të fesë, e cila me disa përjashtime do të behet e grekëve. Edhe emri i vetë Akilit shpjegohet falë shqipes së sotme. Shpjegimi i emrit epiriot të Akilit shpjegohet me fjalën Aspeitos , fjalë që rrjedh nga rrënja A’shpeit që do të thotë i shpejti në gjuhën e Pellazgëve dhe kësisoj në gjuhën shqipe. Grekët e shpjegojnë emrin e tijë me i papërshkrueshmi i madh (cf Plutarku Pyrrhos I, 3 – Aristoteli fr 566 R) . Ky interpretim grek nuk përkon aspak me epitetet e përdorura nga Homeri për të cilësuar Akilin. E njëjta gjë është edhe për një emër tjetër grek të Akilit Akileus ka kuptimin si pa buzë në greqisht. Ky emër shpjegohet gjithashtu në shqip Aq i lehtë. Sido që të rrotullohet problemi, gjuha shqipe është e pagabueshme.

Gjithashtu falë gjuhës shqipe shpjegohet edhe emri Uliksi (Odhisseus) që do të thotë udhëtari në gjuhën shqipe (Udhësi) . Si rrjedhojë emrat e dy heronjve më të shquar të poemave homerike, Akili për Iliadën dhe Uliksi për Odisenë, shpjegohen falë gjuhës shqipe.

Në dy poemat e Homerit (Iliada dhe Odisea) kam zbuluar 58 citime përsa i takon Akilit, ndër të cilat 18 kanë lidhje me nocionin e shpejtësisë (Akil i shpejti , Akili me këmbë të lehta, të palodhura apo të shkathëta), nocioni i hyjnorit gjithsej 11 herë, pastaj 25 përsa i përket fisit të tij (Easidi, Peleidi, bir i Peleut) dhe më në fund 4 citime për epitete të tjera të ndryshme. Është e qartë se Easidi është jo vetëm i shpejtë por edhe hyjnor. Kjo vërteton krejt zanafillën e tij pellazge: emri i tij, feja e tij dhe vendi në hierarkinë e hyjnore ( bir i perëndeshës Tetis, emri i së cilës, gjithashtu emër pellazg do të thotë det, oqean). Megjithatë ja ç’farë na thotë Plutarku (jeta e Pirros 1/3):

Prej aty [vendi i shenjtë i Dodonës në viset e Molosëve, mbretëria e birit të tij Neoptoleme] Akili u prit me ndere hyjnore në Epir , ku ai quhej në gjuhën e vendit, Aspetos”.

Plutarku e dinte mirë se banorët e vendit të Molosëve apo të Thersprotëve apo kësisoj banorë të Dodonës flisnin një gjuhë ndryshe nga greqishtja, flisnin gjuhën e vendit na thotë ai.

Marrë nga libri MIKENËT=PELLAZGËT, Greqia ose zgjidhja e një enigme i autorit Mathieu Aref