domenica 30 agosto 2009

Dy emra bimësh që na lidhin me Shqiptarët

Publikoj me kënaqësi një artikull të shkruar nga profesor Areddu posaçërisht për këtë blog. Përfitoj nga ky rast për ti ripërtërirë urimet e mia për punën e tij të kujdesshme dhe të përpiktë për përhapjen e një këndvështrimi të ndryshëm etimologjik, që tenton të shpjegojë fjalët që kanë origjinë të dyshimtë me anën e gjuhës shqipe.

 

Dy emra bimësh që na lidhin me Shqiptarët

nga Alberto Areddu

 

rethi

Në fushën e agrikulturës dhe sidomos nga terminologia e emrave të bimëve mund të hasim në surpriza për sa i përket orgjinës ilire të qytetërimit në Sardenjë. Megjithatë është një gjë e natyrshme, sepse megjithëse ka një mori emrash që shpjegohen me anë të latinishtes, shumë emra të tjerë nuk kanë të bëjnë aspak me latinishten dhe kjo e fundit nuk arrin që ti shpjegojë. Studimi i regjistrave leksikor dhe studimi i emrave të bimëve, na japin emrat e dy luleve për të cilat që në kohën e Wagner është dyshuar për substraktin e tyre. Duke shkruar këtu për këto dy lule më jepet rasti për të rishikuar etimologjinë e tyre e cila është trajtuar më parë nga unë në librin tim dhe nga të tjerë studiues. Bimët janë rethi/retti/rettiu  dredhë (clematis vitalba) dhe carcuri/craccuri/curcuri/curcuriu kallam (ampelodesma mauritanica) (që të dyja këto bimë përdoren më së shumti për të bërë lidhëse dhe litarë)

Sipas studiuesit Paulis, që në fillimin e viteve ’90 ka përgatitur një fjalor etimologjik për shumllojshmërinë e emrave të bimëve të Sardenjës, në një rast ka të bëjë me një formë të shkurtuar të latinishtes RETIOLUm “rrjetë e vogël” dhe në një rast të dytë me foljen latine CALCARE “shtyp” që ka ndërhyrë nuk dihet mirë se si dhe në çfarë mënyre mbi ndonjë formë prelatine. Siç e thamë më pare të dyja këto bimë (kërcelli dhe gjethet) shërbejnë për të lidhur, mbledhur dhe rrethuar objekte të përdorimit të përditshëm; bazamente karrigesh, këpucë, kapana, dhe siç e kemi thënë edhe në një tjetër studim, në atë për gjarprin e ujit, gjuha shqipe ka prapashtesat - çi – thi e cila ndan prapashtesën zvogëluese mashkullore.

Këto prapashtesa janë karakteristikë e komuniteteve italo–shqiptare, që janë më së shumti me origjinë toske dhe që kanë ruajtur një trjajtë arakaike të shqipes mesjetare. Kështu unë gjej në fjalorin e Giordano format rripthi e rrypi dredhë dhe rrjedhin nga emri rip, dhe ky nga folja rrjep.

Kjo folje vjen (citoj për të gjithë Oriel) nga një proto shqipe *repa, që lidhet me rrënjën ie *rep- “rrjep”, nga e cila rrjedhin në greqisht ereptomai “gris”, në latinisht rapere “rrëmbim” dhe lit. ap-repti “fassen, ergreifen, begreifen”. Është evidente që forma që kemi në gjuhën sarde rrjedh nga ilirishtja *rep-thi “lidhëse e vogël” (dredhë) në të cilin lidhja -pt- në kalimin nga latinishtja e gjuhën Sardenjës është asimiluar në -tt- (sette < SEPTEm; rettulia < REPTILEm) me ruajtjen e gërmës -th- në zonat qëndrore (si është barabaçino thiu “xhaxha” në gjoksin e logudorezit tiu, nga greco-latino THIUm), dhe asimilimin e -tt- në zonën logudoreze.

Kjo hiptezë e prejardhjes ilire të *repthi dredhë është më e përshtatëshme nga hipoteza që unë kam shkruar në librin tim mbi ndikimin e emrit rethi mbi rip-thi.

 

carcuri

Dhe tani le të vimë në një tjetër emër bime: cacuri për të cilin unë jam shprehur që ka lidhje me fjalën shqipe kërcuri , por në realitet ka disa probleme si nga ana fonetike si nga ana kuptimore. Tani mendoj që me fjalën qark mund të gjehet një zgjidhje e pranueshme.

Këtë emër studiozë të ndryshëm e lidhin me latinishten CIRCUm si huazim, edhe pse në fakt Orel pranon që fonetika nuk është e qartë (nga CIRCUm mund të arrijmë në *kirke, ose *kjërke). Në fakt mund të jetë një emër i zonës që ka lidhje me gjuhën greke arkus “hark, rreth” me shumllojshmëri interpretimesh (Pokorny e vendos mbi dy baza të ndryshme *ar-  e *arqu), duke i shtuar parashtesën -kë- “ky” të gjuhës shqipe, shumë produktive në formimin e elementëve leksikal dhe mbiemrave (i referohem Camaj edhe për qiellzoren K - fillestare për shëmbull kem, qem në një *ke anem; por mund të ipotizohet një metatezë të–i- në rrokje të parë nga *karki-os, dhe më qiellzor të mëvonshëm; ose akoma: duke parë emrin e popullit Ilir të Japidëve na paraqitet me formën alternative Apudi/Apuli, mund të mendojmë që kishte një tendencë që në kohët antike, që si në gjuhët sllave të qiellzoet zanorja fillestare, nga kjo mund të dyshojmë një formë *kë jarkos origjinale). E gjithë kjo mund të ketë ndikuar në origjinë që të thoshin “ky rreth, ky hark”. Mund të themi në këtë rast se forma sarde carcuri , me -a- të sajë fillestare justifikon praninë e fjalës shqipe qark , ndërsa mbaresa sarde -uri- që nuk është aspak latine gjen shpjegim në gjuhën shqipe ku mundësisht ka vlejtur si mbiemër për të cilin “ai i rrethit, ai që rrethon, ai që rrotullohet” është bërë në gjuhën e fshatarëve saracchio (që është një bimë tipike e tokave të thata).

Në përfundim mund të shtojmë një tjetër vëzhgim: disa bimë të tjera të Sardenjës që përfundojnë në -i- paraqesin edhe formën me -u- të shtuar: kështu kemi eni/eniu; retti/rettiu; carcuri/curcuriu. Sipas meje është i njëjti fenomen që në shqip dallon njeri dhe njeri-u , dhe për këtë fenomen kam shkruar në librin tim.

 
 
 

Areddu A.G., Le origini albanesi della civiltà in Sardegna, Napoli 2007

Camaj M., Albanische Wortbildung, Wiesbaden 1964

Giordano E., Fjalor e arbëreshvet t'Italise, Bari 1965

Landi A., Gli elementi latini nella lingua albanese, Napoli 1989

Orel V., Albanian etymological dictionary, Leiden-Boston-Köln, 1998

Paulis G., I nomi popolari delle piante in Sardegna, Sassari 1992

Pokorny J., Indogermanisches etymologisches Wörterbuch, Heidelberg 1959

Wagner M.L., Dizionario etimologico sardo, iii volumi 1960-62


1 commento:

  1. Komplimente, kenaqesi te lexosh artikuj kaq te kendeshem e te pasur me informazione te reja.

    RispondiElimina